I. Giai đoạn Khai phá & Kiến tạo Xã hội (Thế kỷ XIX): "Thiết chế Hành chính - Tâm linh" Toàn diện
1. Hoàn cảnh địa - chính trị và Cấu trúc Địa bàn
Địa thế hình thành: Vùng đất Hòa Lộc (nay là xã Hòa Hưng, huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang) nằm sát ngã ba sông Tiền và rạch Ruột Ngựa. Đây là vùng đất "tiền tiêu" của Định Tường xưa, có vai trò thương cảng nội địa nhỏ nhưng vị trí địa lý đắc địa cho cả việc giao thương lẫn phòng thủ.
Động lực lập đình: Khi người Việt di cư từ vùng Ngũ Quảng vào, họ đối mặt với môi trường tự nhiên khắc nghiệt ("Muỗi kêu như sáo thổi, đỉa lội tựa bánh canh"). Đình thần Hòa Lộc được dựng lên ban đầu bằng tranh tre, nứa lá không chỉ để thờ cúng mà là điểm hội tụ sinh tồn, giúp cộng đồng liên kết chống lại thú dữ, dịch bệnh và phân chia nguồn nước tưới tiêu.
