Kăn Đơm, người nữ chỉ huy Pa Cô của núi rừng A Lưới

A Lưới là vùng núi phía tây Thừa Thiên Huế, giáp biên giới Việt - Lào. Ở đó có một người phụ nữ mà Báo Pháp luật gọi là "nữ tướng" giữa đại ngàn Trường Sơn: bà Hồ Thị Đơm, thường được gọi theo tiếng Pa Cô là Kăn Đơm. Theo phóng sự đăng trên Báo Pháp luật Việt Nam ngày 1/5/2015, khi ấy bà 75 tuổi, sống ở xã A Ngo. Bà là người dân tộc Pa Cô, hai lần được tặng danh hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ và năm 1994 được Đảng, Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Bà còn có ba Huân chương Chiến công giải phóng cùng nhiều giấy khen, bằng khen.

Câu chuyện về bà không bắt đầu bằng súng đạn mà bằng một chiếc lá rừng.

Chiếc lá ngón ở suối Ka Êch (tháng 6/1962)

Tháng 5/1962, quân đội Mỹ - Diệm mở các cuộc càn quét vào vùng núi phía tây Thừa Thiên và giữ các đồn A So, A Co, A Lưới. Riêng đồn A Co có bốn lô cốt, mỗi lô cốt từ 7 đến 12 tên lính. Khi đó bà Kăn Đơm là Xã đội phó xã Hồng Hạ.

Bà để ý thấy mỗi sáng lính đồn đều xuống suối Ka Êch ở Hồng Thượng lấy nước. Từ quan sát ấy, bà báo cáo với cấp trên ý định dùng lá ngón, một loại cây độc quen thuộc của núi rừng, để đầu độc nguồn nước. Cấp trên đồng ý. Cuối tháng 6/1962, bà cùng du kích giã lá ngón rồi thả xuống đoạn suối gần chỗ địch lấy nước. Theo bài báo, nhiều lính trong đồn A Co chết, số khác phải cấp cứu, và địch buộc phải bỏ đồn A Co rút về đồn A Lưới. Cuối năm 1962, bà được tặng danh hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ lần thứ nhất.

Cách đánh này cho thấy điều đáng nói ở bà: bà đã dùng chính hiểu biết về núi rừng và nguồn nước của dân bản để đánh địch.

Bẫy đá ở thôn Kân Sâm (tháng 7/1963)

Tháng 7/1963, địch tiếp tục càn vào miền núi để lùng bắt cán bộ, đảng viên nằm vùng. Bà được giao chỉ huy du kích chặn đánh. Khi một trung đội địch tiến vào thôn Kân Sâm, bà phát lệnh tấn công. Bẫy đá đặt sẵn trên sườn núi đổ xuống, tiêu diệt phần lớn số lính. Những tên còn lại tháo chạy thì bị bộ phận chốt phía sau dùng cung nỏ bắn hạ. Báo Pháp luật ghi lực lượng càn quét bị tiêu diệt hoàn toàn. Sau trận này bà được tặng danh hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ lần thứ hai.

Quả lựu đạn cuối cùng

Trong số những kỷ niệm bà nhớ nhất có một lần bà đi họp ở Huyện đội trở về, giữa đường thấy ba bộ đội lọt vào ổ phục kích của địch. Bà lao vào ứng cứu. Cuộc đấu súng kéo dài gần một giờ, hai chiến sĩ bị thương, đạn gần hết. Bà giữ lại quả lựu đạn cuối cùng và nói với anh em rằng nếu rơi vào tay giặc thì quả lựu đạn ấy là để dành cho mình. Cuối cùng cả bốn người thoát khỏi vòng vây.

Đồi A Bia

Báo Pháp luật gọi trận đồi A Bia ở xã Hồng Bắc là trận đánh ác liệt nhất ở vùng đất A Lưới, và bà có công rất lớn. Đồi A Bia nằm trong vùng rừng núi gần biên giới Việt - Lào. Theo bài báo, bà chỉ huy một đại đội tham gia trận này, đơn vị diệt 51 tên địch, thu 8 súng và nhiều đồ dùng quân sự, bắn rơi 2 máy bay lên thẳng. Riêng bà diệt và làm bị thương 17 lính Mỹ.

Để hiểu vì sao trận này nặng nề, cần đặt nó vào bối cảnh chung. Một bài của Báo Sài Gòn Giải Phóng viết về A Bia cho biết tháng 5/1969 địch huy động 13 tiểu đoàn, gồm 8 tiểu đoàn Mỹ và 5 tiểu đoàn quân đội Sài Gòn, đổ quân bằng máy bay lên khu vực này. Bài báo về bà Kăn Đơm không ghi ngày tháng cụ thể phần chiến đấu của bà ở A Bia.

Những con số của một đời cầm súng

Tổng hợp thành tích mà báo nêu: 316 trận chiến đấu, diệt hơn 300 tên địch, bắt sống 8 tên, bắn rơi 2 máy bay, thu 25 súng các loại. Ngoài chiến đấu, bà vận động dân bản đào hàng nghìn mét đường hầm và tham gia rải truyền đơn. Đây là những con số do bài báo tổng hợp, không có mốc thời gian cho từng mục.

Căn nhà ước

Phần cuối bài báo lại là phần khiến người đọc lặng đi. Chồng và con bà lâm bệnh nặng, gia đình bán nhà để chạy chữa nhưng cả hai đều đã qua đời. Năm 2015, bà ở nhờ nhà người em trai. Ước nguyện cuối đời của bà, như bà nói với phóng viên, rất nhỏ: mong có một ngôi nhà đơn sơ để sau này khi nằm xuống, con cháu có chỗ thắp cho bà nén nhang.

Điều còn lại

Phía sau những địa danh như A Bia là những con người cụ thể. Cuộc đời bà Kăn Đơm, từ chiếc lá ngón năm 1962 đến ước nguyện một ngôi nhà nhỏ năm 2015, nhắc chúng ta rằng chiến thắng được làm nên từ những người dân bình thường ở những bản làng xa xôi, và họ xứng đáng được nhớ đến khi hòa bình đã trở lại.

Nguồn tham khảo: Quang Tám, "Nữ tướng" giữa đại ngàn Trường Sơn, Báo Pháp luật Việt Nam, 1/5/2015 (https://baophapluat.vn/nu-tuong-giua-dai-ngan-truong-son-post195648.html); Phan Lê, Trở về A Bia, Báo Sài Gòn Giải Phóng, 1/9/2011 (https://www.sggp.org.vn/tro-ve-a-bia-290373.html); Lê Tám Bảy, Hành động đặc biệt thiêng liêng của hơn 20 ngàn đồng bào huyện A Lưới, Báo Pháp luật Việt Nam, 28/5/2018 (https://baophapluat.vn/hanh-dong-dac-biet-thieng-lieng-cua-hon-20-ngan-dong-bao-huyen-a-luoi-post277385.html).