Kế hoạch táo bạo trên sông Nhựt Tảo

​Năm 1861, thực dân Pháp mở rộng đánh chiếm vùng Gia Định và Định Tường. Trên vạn nẻo sông rạch Nam Bộ, tiểu hạm L'Espérance — tàu chiến hiện đại bọc đồng, trang bị đại bác hạng nặng — tuần tra liên tục để khống chế các tuyến giao thông và đàn áp phong trào kháng chiến.

​Nguyễn Trung Trực lúc bấy giờ là Quản cơ nghĩa quân vùng Tân An (Long An). Nhận thấy tàu L'Espérance thường đỗ tại van sông Nhựt Tảo để kiểm soát lòng sông, ông đã ngầm chuẩn bị một kế hoạch "điệu hổ ly sơn" vô cùng mưu trí:

​Hóa trang áp sát: Chuẩn bị 5 ghe buôn chứa đầy củi khô, dầu rái, rơm rạ và bùi nhùi. Nghĩa quân cải trang thành dân buôn lúa gạo và lính làm thuê. ​Nghi binh dụ địch: Cho một bộ phận lực lượng khiêu khích ở bờ sông để thu hút sự chú ý của lính Pháp trên tàu. ​Tập kích bất ngờ: Lợi dụng lúc giữa trưa ngày 10/12/1861, khi binh lính Pháp trên tàu lơ là cảnh giác, các ghe buôn áp sát tàu chiến xin trình giấy thông hành. ​Ngọn lửa rực sáng dòng sông

​Khi khoảng cách chỉ còn vài mét, Nguyễn Trung Trực phát lệnh tấn công. Nghĩa quân rút dao quắm, giáo mác nhảy lên mạn tàu L'Espérance. Cuộc giáp lá xá diễn ra vô cùng quyết liệt. Lính Pháp bị bất ngờ, không kịp quay đại bác hay dùng súng đạn hiện đại.

​Các ghe chứa chất cháy liền được áp chặt vào thân tàu và châm lửa. Ngọn lửa bùng lên dữ dội, lan nhanh sang các khoang chứa thuốc súng. Tàu L'Espérance bị nổ tung và chìm lụi xuống đáy sông Nhựt Tảo, tiêu diệt phần lớn lực lượng lính Pháp và tay sai trên tàu.

​Chiến công này khiến giặc Pháp bàng hoàng, làm nức lòng sĩ dân toàn quốc. Danh sĩ Huỳnh Mẫn Đạt sau này đã viết hai câu thơ bất hủ để ca ngợi chiến công của ông:

​"Hỏa hồng Nhựt Tảo thinh thiên địa

Kiếm bạt Kiên Giang khấp quỷ thần."

(Lửa đốt tàu Pháp ở Nhựt Tảo làm rung chuyển trời đất / Lưỡi gươm tuốt ở Kiên Giang làm quỷ thần cũng phải khóc).

​Năm 1868, sau khi tiếp tục chỉ đạo cuộc tấn công đồn Kiên Giang, Nguyễn Trung Trực bị địch bắt do chúng khống chế, uy hiếp mẹ ông và nhân dân. Trước những lời dụ dỗ ngon ngọt cùng chức quyền của thực dân Pháp, ông bình thản khước từ và để lại câu nói đi vào lịch sử:

​"Bao giờ Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây!"

​Ngày 27/10/1868, ông bị giặc đưa ra hành quyết tại chợ Rạch Giá khi mới 30 tuổi. Khí tiết hiên ngang cùng ngọn lửa Nhựt Tảo của Nguyễn Trung Trực đã trở thành biểu tượng bất tử cho tinh thần yêu nước bất khuất của dân tộc Việt Nam.