KẾ SÁCH “LẤY ĐOẢN BINH CHẾ TRƯỜNG TRẬN” – TƯ DUY QUÂN SỰ CỦA TRẦN QUỐC TUẤN

Một trong những điều khiến Trần Quốc Tuấn được đánh giá cao trong lịch sử quân sự Việt Nam là khả năng nhìn thấy điểm mạnh và điểm yếu của cả hai bên trước khi lựa chọn cách đánh. Quân Nguyên – Mông từng xây dựng một đế chế rộng lớn và có lực lượng quân sự mạnh. Nếu Đại Việt lựa chọn cách đối đầu trực tiếp trong mọi tình huống, đất nước có thể phải chịu những tổn thất rất lớn. Vì vậy, nhà Trần đã xây dựng một phương thức kháng chiến linh hoạt, kết hợp giữa bảo toàn lực lượng, tận dụng địa hình, làm suy yếu đối phương và lựa chọn thời điểm phản công. Trần Quốc Tuấn là một trong những người đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và thực hiện tư duy đó. Một tư tưởng quân sự thường được nhắc đến khi nói về Trần Quốc Tuấn là “lấy đoản binh chế trường trận”, có thể hiểu khái quát là dùng lực lượng và cách đánh phù hợp để đối phó với đội quân mạnh hơn. Đây không phải là một công thức đơn giản mà là cả một hệ thống tư duy. Khi đối phương có lực lượng lớn, việc kéo họ vào những nơi không thuận lợi, khiến họ gặp khó khăn về lương thực và giao thông, đồng thời tránh những trận đánh bất lợi là cách để từng bước thay đổi cán cân lực lượng. Trong cuộc kháng chiến năm 1285, quân Trần đã thực hiện chiến lược rút lui để bảo toàn lực lượng, trong khi quân Nguyên tiến sâu vào Đại Việt. Thăng Long có lúc bị quân Nguyên chiếm giữ, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc cuộc kháng chiến thất bại. Bộ Giáo dục và Đào tạo ghi nhận các trận Tây Kết, Hàm Tử, Chương Dương và quá trình quân Trần giành lại Thăng Long trong cuộc kháng chiến năm 1285. Đây là một ví dụ điển hình cho việc không phải lúc nào rút lui cũng đồng nghĩa với thất bại. Đôi khi, rút lui đúng lúc là để bảo toàn lực lượng cho một thời điểm phản công phù hợp hơn. Tư duy ấy đòi hỏi người chỉ huy phải có khả năng kiềm chế. Trong chiến tranh, áp lực lớn nhất có thể đến từ tâm lý muốn giành thắng lợi ngay lập tức. Nhưng Trần Quốc Tuấn hiểu rằng mục tiêu cuối cùng không phải là thắng một trận riêng lẻ mà là bảo vệ nền độc lập của Đại Việt. Vì thế, nếu cần tránh một trận đánh bất lợi, ông sẵn sàng lựa chọn phương án ấy. Đến cuộc kháng chiến năm 1288, tư duy tận dụng địa hình và thời cơ tiếp tục thể hiện rõ. Chiến thắng Bạch Đằng dựa trên việc nghiên cứu đặc điểm của dòng sông, thủy triều và bố trí trận địa cọc. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết những cọc gỗ được đóng xuống lòng sông với khoảng cách và hướng khác nhau, thể hiện sự tính toán dựa trên địa hình và thủy triều. Như vậy, thắng lợi không chỉ đến từ lòng dũng cảm mà còn từ khả năng biến điều kiện tự nhiên thành lợi thế. Đây chính là điểm đặc biệt trong tư duy của Trần Quốc Tuấn: không cố gắng biến quân đội Đại Việt thành một lực lượng giống đối phương, mà tìm cách chiến đấu theo điều kiện của chính mình. Quân đội nhà Trần có lợi thế về địa hình, sự hiểu biết địa phương và sự tham gia của nhân dân. Nếu biết kết hợp những yếu tố đó, một đội quân nhỏ hơn vẫn có thể đánh bại một lực lượng lớn hơn. Đây là một bài học quân sự quan trọng được rút ra từ các cuộc kháng chiến thời Trần. Ngày nay, khi nghiên cứu về Trần Quốc Tuấn, chúng ta không nên chỉ nhớ ông qua một trận thắng. Giá trị lớn hơn nằm ở tư duy chiến lược: biết mình, biết đối phương, biết địa hình, biết thời cơ và quan trọng nhất là biết lựa chọn phương án phù hợp với thực tế. Chính cách tư duy ấy đã góp phần giúp Đại Việt vượt qua những cuộc xâm lược rất lớn vào thế kỷ XIII.