Kẻ sĩ Hoài Nhơn không khuất phục số mệnh

Sinh năm 1572 tại làng Hoa Trai, huyện Ngọc Sơn, phủ Tĩnh Gia, xứ Thanh (nay thuộc tỉnh Thanh Hóa), Đào Duy Từ lớn lên trong một gia đình có cha là Đào Tá Hán, nghệ nhân hát xướng cung đình triều Lê. Khi ấy, xã hội phong kiến vẫn nặng nề với quan niệm “xướng ca vô loài”, nghề hát xướng bị xem thường, khiến cho những người thuộc dòng họ ấy không được dự khoa cử. Dẫu sinh ra trong một gia đình có truyền thống văn chương, có trí tuệ hơn người, ông vẫn không thể bước chân vào chốn trường thi: cánh cửa duy nhất thời bấy giờ để tiến thân, để phụng sự xã hội.

Không cam chịu thân phận, người mẹ họ Vũ: bà Vũ Thị Kim Chi quyết định đổi họ cho ông thành Vũ Duy Từ để mong con có cơ hội bước vào khoa bảng. Đào Duy Từ đã nỗ lực học tập, đỗ Á Nguyên kỳ thi Hương tại địa phương. Tuy nhiên, khi vào thi Hội tại Thăng Long, lý lịch bị phát hiện. Kết quả, ông bị đuổi khỏi trường thi, mẹ ông vì xấu hổ, buồn tủi mà chết. Đó là biến cố đau thương khắc sâu trong tâm hồn người con hiếu thảo. Nhưng ông không gục ngã. Từ đó, ông quyết định rời quê vào Nam, mang theo chí lớn dựng xây và khát vọng phụng sự.

ThamGia Các Hoạt Động Cộng Đồng

Trên hành trình Nam tiến ấy, Đào Duy Từ dừng chân tại vùng Hoài Nhơn (nay là thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định), nơi non nước hữu tình và lòng người trọng nghĩa. Ông biết được là Khám lý Trần Đức Hòa là một người mưu lược, tài ba và là “nghĩa đệ” của chúa Nguyễn Phúc Nguyên nên tìm cách tiếp cận một cách khéo léo. Ông đến thôn Tùng Châu để ở chăn trâu cho nhà phú hộ cách nhà Trần Đức Hòa một con sông nhỏ. Trong giai đoạn này có một giai thoại vô cùng lý thú về Đào Duy Từ.

Chuyện kể rằng, một hôm, khi nhà phú nông đang vui vẻ đàm luận kinh sử, Đào Duy Từ dắt trâu về chuồng. Biết đó là đám quan Nho, ông đặt chân lên bậc thềm và nhìn chằm chằm không chào hỏi gì. Ông bị gia chủ mắng là “kẻ chăn trâu không biết gì”. Đào Duy Từ cười vang rồi nói: “Trong làng Nho cũng có quân tử, cũng có tiểu nhân. Trong bọn chăn trâu cũng có kẻ chăn trâu anh hùng và kẻ chăn trâu tôi tớ”.

Khách nghe Đào Duy Từ đáp thế, đám quan nho rất lấy làm ngạc nhiên, hỏi: “Ngươi bảo ai là Nho quân tử, ai là Nho tiểu nhân?” Đào Duy Từ cười đáp: “Nho quân tử thì phải thông hiểu tam tài. Ở nhà lo giữ đạo cha con, anh em và vợ chồng. Khi ra giúp việc cho nước nhà phải biết tìm mưu lược để giữ yên lòng dân và cứu chỗ hiểm, phò chỗ nguy, bày binh bố trận, phải lập công danh sự nghiệp, để tiếng thơm lại cho mai sau, đời đời còn rạng rỡ, ngàn năm không phai mờ.

Còn như Nho tiểu nhân, tài học nhiều lắm cũng ở mức tầm chương trích cú, chỉ muốn thong dong nơi bút mực văn chương để cầu danh lợi, mượn Nho để cười gió giỡn trăng, coi thường những kẻ hào kiệt ở đời"".

Khách nhà Nho nghe nói thì kinh ngạc, bèn hỏi tiếp: “Thế nào là kẻ chăn trâu anh hùng, thế nào là kẻ chăn trâu chỉ đáng phận tôi tớ, ngươi thử nói tiếp cho rõ ràng xem?”. Đào Duy Từ lại mỉm cười rồi nói: “Kẻ chăn trâu anh hùng thì như Ninh Thích phục hưng được nước Tề, Điền Đan dùng kế hỏa công mà thu phục những thành trì bị người nước Yên chiếm cứ, Hứa Do dắt trâu ra khe uống nước mà cũng biết được lẽ hưng vong và thịnh loạn, Bách Lý Hề đi chăn dê vùng miền trung nước Tần mà cũng nắm vững sự thịnh suy, bĩ thái...