KHÁC

Vương triều Trần trong lịch sử Việt Nam ngời sáng hào khí Đông A quật cường, đã sản sinh ra muôn vàn vị tướng tài văn võ song toàn, trong đó Phạm Ngũ Lão là một biểu tượng kiệt xuất. Sinh năm Ất Mão (1255) tại làng Phù Ủng (nay thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên) — cùng tuổi với Thượng tướng quân Trần Nhật Duật, hoàng tử thứ sáu của vua Trần Thái Tông, Phạm Ngũ Lão cất tiếng khóc chào đời đúng lúc giang sơn đang sục sôi chuẩn bị cho cuộc đụng độ sinh tử. Tuy xuất thân nghèo khó từ tầng lớp nông dân áo vải bần hàn, nhưng ngay từ thuở nhỏ chàng trai Phù Ủng đã mang trong mình chí khí khác thường và lòng yêu nước cháy bỏng. Khi trong làng có Bùi Công Tiến đỗ Tiến sĩ mở tiệc ăn mừng, cả làng kéo đến chúc tụng, riêng Ngũ Lão thì không. Thấy mẹ hỏi cớ sao, chàng dõng dạc thưa rằng chí làm trai phải lập công danh rạng rỡ non sông, bản thân chưa làm được bằng người thì đi mừng chỉ thấy nhục nhã.

Sự nghiệp vĩ đại của ông bắt đầu từ một cuộc gặp gỡ lịch sử nhuốm màu huyền thoại. Hôm ấy, Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn dẫn đại quân kinh lý qua làng Phù Ủng. Bên vệ đường, Phạm Ngũ Lão mải đăm chiêu suy nghĩ về cuốn binh thư đánh giặc nên vẫn thản nhiên ngồi đan sọt, không hay biết quan quân đang trảy đến. Người lính dẹp đường quát mãi không được liền dùng giáo nhọn đâm xuyên đùi chàng trai. Máu chảy lênh đênh nhưng Phạm Ngũ Lão vẫn ngồi yên như không. Thấy chuyện lạ, Hưng Đạo Vương dừng xe lại hỏi. Lúc ấy Ngũ Lão mới ngước nhìn vị danh tướng uy nghi, điềm tĩnh xá tội và thưa rằng mình đang mải nghĩ kế giữ nước nên không chú ý. Thấy chàng trai khôi ngô, khẩu khí đàng hoàng và thông thuộc cả Kinh truyện lẫn Binh thư, Trần Quốc Tuấn thầm hiểu đây chính là vị lương tướng tương lai, liền cho quân dùng thuốc dịt vết thương rồi tiến cử ông về triều cai quản quân Cấm vệ.

Trước sự xầm xì không phục của các vệ sĩ cấm thành vì ông vốn xuất thân bình dân, Phạm Ngũ Lão bình tĩnh xin hoãn 3 tháng về quê luyện võ. Tại Phù Ủng, ngày ngày ông ra gò đất lớn ngoài đồng nhún mình tập nhảy, cho đến khi cái gò đất sạt mất một nửa mới trở lại cấm thành. Nhờ sự rèn luyện phi thường, ngày so tài, ông tiến thoái như bay, tay đấm chân đá thoăn thoắt, một mình địch nổi vài chục người khiến toàn thể quân sĩ bái phục. Nhìn thấy tài năng và lòng trung trinh ấy, Hưng Đạo Vương chẳng những rèn cặp ông chu đáo mà còn phá bỏ mọi định kiến tôn thất phong kiến, giáng con gái ruột Anh Nguyên xuống làm con nuôi để gả cho ông, khẳng định tinh thần chiêu mộ và trọng dụng hiền tài tuyệt đối của triều Trần.

Nhờ tài năng bẩm sinh cùng chí hướng đúng đắn, Phạm Ngũ Lão lập tức chứng minh bản lĩnh trên chiến trường. Tháng 9 năm 1284, tại cuộc đại duyệt binh ở Đông Bộ Đầu trước bối cảnh 50 vạn quân Thoát Hoan rình rập, Hưng Đạo Vương đã tin tưởng giao cho vị tướng trẻ Phạm Ngũ Lão mới 30 tuổi trọng trách bố trí quân đội trấn giữ mặt trận biên giới Đông Bắc. Khi quân Nguyên - Mông tràn sang cuồn cuộn như triều dâng thác đổ, ông dũng cảm cùng dân binh dốc sức chặn đánh tại các cửa ải Nội Bàng, Chi Lăng, rồi khôn khéo thực hiện kế sách lui binh chiến lược về Vạn Kiếp để bảo toàn lực lượng. Đến khi đạo quân Toa Đô phá vỡ ải Nghệ An tràn ra Thanh Hóa, Phạm Ngũ Lão lại vung gươm xông phong dưới trướng Thượng tướng Trần Quang Khải. Uy danh cùng sự dũng cảm của ông khiến giặc quân nghe danh đã kinh hồn bạt vía.

Chính trong những ngày tháng gian khổ cùng ba quân lăn lộn trên chiến trường, cảm hứng hào hùng của thời đại cùng hoài bão cứu nước đã trào dâng, giúp ông sáng tác nên bài thơ chữ Hán kiệt tác "Thuật hoài" (Tỏ lòng):

Phiên âm Hán - Việt:

Hoành sóc giang sơn kháp kỷ thu,

Tam quân tỳ hổ khí thôn Ngưu.

Nam nhi vị liễu công danh trái,

Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu.

Dịch thơ:

Múa giáo non sông trải mấy thu,

Ba quân khí mạnh nuốt trôi trâu.

(Hoặc: Ba quân hùng khí át sao Ngưu)

Công danh nam tử còn vương nợ,

Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ hầu.

Bài thơ khắc họa tư thế cắp ngang ngọn giáo hiên ngang trấn giữ giang sơn cùng khí thế cuồn cuộn như hổ báo của ba quân, đồng thời bộc lộ "nỗi thẹn" cao quý của một nhân cách lớn khi thấy mình chưa cống hiến trọn vẹn cho đất nước như Gia Cát Lượng (Vũ Hầu) thời xưa.

Khi thời cơ phản công chiến lược đã tới, Phạm Ngũ Lão giương cao ngọn giáo tiên phong tiến đánh trận Chương Dương độ lịch sử. Ông dẫn đầu đội dũng sĩ cảm tử trên các chiến thuyền giấu sẵn chất nổ lao thẳng vào hạm đội giặc giữa cơn mưa đại bác và tiếng hô "SÁT THÁT" rung chuyển trời đất. Thuyền giặc cháy rụi thành một biển lửa, đập tan thủy quân địch. Ngay sau đó, nhận định Thoát Hoan sẽ tháo chạy, ông lại thần tốc dẫn quân mai phục sẵn bên cánh rừng cửa ải Nội Bàng, truy kích tàn quân Nguyên - Mông khiến chúng tan tác kinh hoàng.

Không chỉ dừng lại ở hai cuộc chiến đại thắng Nguyên - Mông năm 1285 và 1288, Phạm Ngũ Lão còn phò tá ba đời vua Trần, liên tiếp lập nhiều chiến công hiển hách khi cầm quân đánh dẹp Ai Lao, Chiêm Thành và các tù trưởng phản loạn vùng biên giới. Đứng trước không gian biên thùy bao la và nỗi niềm xúc động trước sự ra đi của vị chúa Mường trung thành (Trịnh Đảo) trong một trận dẹp loạn, ông đã bộc lộ tâm hồn thi sĩ nhạy cảm qua bài thơ "Đặng sơn" (Lên núi) hay còn gọi là "Tiêu Than hoài cổ":

Phiên âm Hán - Việt:

Vân đạm phong tiêu tựa điệp sầm,

Liêm hoa phiến phiến lạc mang lâm.

Trùng hoài hoài cổ vô nhân hội,

Độc đứng cao phong đới mạo lâm.

Dịch nghĩa:

Mây nhạt gió đao tựa núi trùng,

Cánh hoa sen rơi lướt giữa rừng già rậm rạp.

Nỗi lòng ôm niềm hoài cổ không ai thấu hiểu,

Một mình đứng trên đỉnh núi cao đội mưa nón miệt mài.

Dù ở vị trí đỉnh cao quyền lực với các chức vụ lớn như Quản lĩnh quân Thánh Dực, Kim Ngô Hữu vệ Đại tướng quân, Thân vệ Đại tướng quân, Quan Nội Hầu và được ban nhiều vật phẩm quý như Kim Phù, Vân Phù, Phi Ngư Phù, Phạm Ngũ Lão vẫn luôn giữ lòng thanh liêm, yêu lính như con, đồng cam cộng khổ. Tháng 11 năm 1320, ông qua đời ở tuổi 65 trong sự tiếc thương vô hạn của toàn thể triều đình và nhân dân. Vẻ đẹp tài đức, chí khí anh hùng và lòng trung trinh bảo vệ bờ cõi của danh tướng xuất thân nông dân Phạm Ngũ Lão đã tạc nên tượng đài hào khí Đông A bất tử, làm rạng rỡ những trang sử vàng dân tộc.