Khát vọng trăm năm: Hành trình lửa đỏ và trí tuệ của Trần Văn Giàu

Khởi đầu từ một công tử Tây học

Trần Văn Giàu sinh ngày 11 tháng 9 năm 1911 tại vùng đất An Lục Long, huyện Châu Thành, tỉnh Tân An (nay là Long An) trong một gia đình giàu có. Được gia đình chăm lo cho ăn học tử tế, tốt nghiệp bằng Tiểu học Pháp - Việt, rồi lên Sài Gòn học tại Trường Trung học Chasseloup Laubat giữa lúc phong trào yêu nước của Nguyễn An Ninh đang vang dội. Năm 1928, chàng trai trẻ lên đường sang Pháp du học tại Đại học Toulouse. Nhưng thay vì lựa chọn cuộc sống nhung lụa của một trí thức Tây học, Trần Văn Giàu đã sớm tìm thấy ánh sáng lý tưởng cách mạng. Tháng 3 năm 1929, ông gia nhập Đảng Cộng sản Pháp. Bước ngoặt lịch sử diễn ra vào tháng 5 năm 1930, khi ông dẫn đầu cuộc biểu tình trước Dinh Tổng thống Pháp đòi hủy án tử hình cho các nghĩa sĩ cuộc khởi nghĩa Yên Bái, dẫn đến việc bị trục xuất về nước. Trở về quê hương, ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương, rồi tiếp tục bí mật sang Liên Xô học tập tại Trường Đại học Phương Đông ở Moscow, nơi ông tham gia chắp bút cho các văn kiện quan trọng của Quốc tế Cộng sản.

Bản lĩnh trong lao tù đế quốc

Trở về nước hoạt động giữa lúc thực dân Pháp đang khủng bố trắng, Trần Văn Giàu nhanh chóng trở thành mục tiêu săn lùng của mật thám. Ông từng nếm trải mọi cực hình tra tấn từ Khám Lớn Sài Gòn đến "địa ngục trần gian" Côn Đảo. Nhưng chính trong những xà lim lạnh lẽo, người chiến sĩ ấy đã biến nhà tù thành trường học cách mạng. Dưới danh xưng "Giáo sư Đỏ", ông xoay trần viết tài liệu tuyên truyền, bí mật mở lớp huấn luyện lý luận chính trị cho hàng loạt cán bộ, đảng viên. Sau khi bị đưa đi an trí tại căng Tà Lài, tháng 3 năm 1941, Trần Văn Giàu cùng các đồng chí đã thực hiện một cuộc vượt ngục táo bạo và thành công, trở về tiếp tục gầy dựng lại Xứ ủy Nam Kỳ.

Linh hồn của cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám tại Sài Gòn

Mùa thu năm 1945, lịch sử gọi tên Trần Văn Giàu ở vị trí tiên phong. Với vai trò Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, ông đã chủ động thành lập phong trào Thanh niên Tiền phong, xây dựng một đạo quân chính trị hùng hậu làm nòng cốt. Dưới sự lãnh đạo nhạy bén và quyết đoán của ông, cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám tại Sài Gòn và khắp các tỉnh Nam Bộ đã giành thắng lợi vang dội. Trên cương vị Chủ tịch Ủy ban kháng chiến Nam Bộ, trong đêm 22 rạng sáng 23 tháng 9 năm 1945, ông cùng Xứ ủy đã đưa ra quyết định lịch sử: kêu gọi toàn dân Nam Bộ đứng lên kháng chiến với lời thề sắt đá "Độc lập hay là chết". Chiến thuật "trong đánh ngoài vây" do ông chỉ đạo đã giam chân quân Pháp suốt một tháng tại Sài Gòn, đập tan kế hoạch đánh nhanh thắng nhanh của kẻ thù.

Bậc thầy khai sáng và học giả lỗi lạc

Khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, Trần Văn Giàu bước vào một sứ mệnh mới không kém phần gian nan: kiến thiết nền giáo dục và khoa học nước nhà. Ông trở thành Bí thư Đảng ủy đầu tiên của Trường Đại học Sư phạm, rồi Bí thư Đảng ủy kiêm Chủ nhiệm sáng lập Khoa Lịch sử Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Cùng với các tên tuổi lớn như Đào Duy Anh, Trần Đức Thảo, Cao Xuân Huy, ông đã xắn tay biên soạn những bộ giáo trình lịch sử đầu tiên trong hoàn cảnh vô cùng thiếu thốn. Sự nghiệp nghiên cứu khoa học của ông là một di sản khổng lồ với hơn 150 công trình, hàng vạn trang sách. Những tác phẩm để đời như bộ Giai cấp công nhân Việt Nam, hay công trình vĩ đại Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam đã khẳng định tầm vóc học thuật của ông. Tác phẩm của ông không chỉ ngồn ngộn sử liệu chân thực, mà còn đặt quần chúng nhân dân vào vị trí trung tâm của dòng chảy lịch sử. Với những cống hiến vượt bậc này, ông vinh dự được phong học hàm Giáo sư đợt đầu tiên (1955), danh hiệu Nhà giáo Nhân dân (1992), Anh hùng Lao động (2003), và nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I (1996).

Nhân cách lớn từ những nỗi đau thầm lặng

Phía sau vinh quang của một nhà cách mạng, một học giả uyên bác là một con người phải gánh chịu nhiều niềm đau nhân thế. Vì nghĩa lớn, ông phải chấp nhận nỗi đau không thể ở bên cha mẹ lúc lâm chung. Người vợ hiền thục của ông, bà Đỗ Thị Đạo, đã phai nhạt cả tuổi thanh xuân để mòn mỏi chờ chồng, thậm chí có lúc phải vào chùa tu để tránh những lời gièm pha ác độc. Thế nhưng, vượt qua tất cả, Trần Văn Giàu vẫn sống một cuộc đời dung dị, bao dung và nồng ấm chất Nam Bộ. Ở tuổi xế chiều, ông đã bán đi ngôi nhà duy nhất của mình để lấy tiền thành lập Giải thưởng Trần Văn Giàu nhằm khuyến khích nghiên cứu lịch sử Nam Bộ, và dành một phần xây dựng trường mẫu giáo mang tên vợ tại quê nhà Long An.

Giáo sư Trần Văn Giàu trút hơi thở cuối cùng vào năm 2010, để lại bóng hình một nhân cách lớn, một trí tuệ bừng sáng trải dài suốt thế kỷ bão táp của dân tộc.