KHI CÁC EM TÌM ĐẾN NGƯỜI LÍNH GIÀ (1)

Khỏi phải nói tình cảm của trẻ em đối với bác Ích và của bác đối với thiếu nhi. Nhưng nếu không có cái ngày chúng tôi cùng các em phát hiện ra bác trong cuộc "Hành quân theo bước chân những người anh hùng" năm ấy, thì có lẽ - như có lần các em khoe với các anh chị phụ trách: chúng em chưa được gặp một người nào như bác Ích.

Người Vệ quốc thương binh Lương Văn Ích đã về già, cư trú ở xóm Thanh Hùng yên tĩnh thuộc thị xã Yên Bái kia, có gì thu hút các em đến như vậy. Bác Ích cho biết: Mỗi năm có tới mươi mười lăm đoàn thiếu nhi đến nhà, đấy là nói đi có tổ chức, được chị phụ trách liên hệ trước, các em đeo khăn quàng đỏ, huy hiệu măng non, nhiều em lớn còn có cả sổ ghi chép, có đoàn còn đem hoa, đem tranh ảnh đến tặng, không kể trẻ con trong xóm, coi nhà bác đây như là của các cháu vậy.

Quả thật bác Ích là người ông hấp dẫn đối với các em.

Tên cũ của bác là Lương Quay Sắm, người Tày ở Cao Bằng. Năm 1936 khi mới hai mươi ba tuổi, sức trai tráng khoẻ như hổ suốt ngày ở lưng nương, nhưng rồi nương rẫy tốt ngùn ngụt mà vẫn chẳng được ăn cân thóc nào, bọn Tây đến cướp hết, mấy vụ liền như thế, tức thằng Tây, thằng địa chủ mà chịu bó tay. Một hôm có người đến rủ anh Sắm đi canh rẫy, canh rẫy rồi canh giữ làng bản. Anh Sắm đi du kích làng từ hôm đó. Bốn năm sau, năm 1940 anh Sắm được vào Đội du kích võ trang cứu quốc Châu Hà Quảng. Năm 1941 Bác Hồ về nước ở Pác Bó, anh Sắm được chỉ định phụ trách Tổ bảo vệ mật khu Pác Bó. Những ngày đầu tiên vinh dự sống gần Bác Hồ, anh Sắm như gặp một ngọn lửa cách mạng đang bừng cháy toả hơi ấm, chiếu sáng mọi lối đi, anh hăm hở giúp việc Ông già Thu (bí danh của Bác Hồ ở Pác Bó). Một hôm Ông già gặp anh thân như tình ruột thịt: Từ nay chú còn có tên là Ích, chú sẽ làm mọi việc có ích cho đất nước, cho đồng bào mình. Anh Sắm như lần đầu được người làm giấy khai sinh, anh trân trọng giữ gìn cái tên, cũng là giữ gìn mình như một niềm tin trong sáng, thuỷ chung với cách mạng, với Bác Hồ.

Mỗi lần nghe bác Ích kể như vậy, hàng chục đôi mắt nhỏ lại im lặng, những đội viên lớn ghi ghi chép chép như bắt gặp một tư liệu lịch sử hiếm có. Quả thật, ở miền đất như Hoàng Liên Sơn này, tìm được một người có nhiều năm sống bên Bác Hồ, được Người dìu dắt ngay từ khi cách mạng còn trong trứng nước như bác Ích, thực là khó. Những mẩu chuyên về Ông già Thu ở Pác Bó chưa phải qua người khác; đi vào hàng trăm cuốn sổ tay của các em học sinh hôm nay, có ai biết bằng bao nhiêu bài chính trị? Em Nguyễn Thu Hằng học sinh trường PTTH Lý Thường Kiệt thị xã Yên Bái, nay là sinh viên năm thứ hai trường Đại học Dược tâm sự: Quyển sổ của em nhầu nát vì ở dưới trường có bao nhiêu bạn hỏi mượn, sinh viên mượn của Hằng chính là để ghi lại chuyện về BácHồ, chuyện về bác Ích trong những ngày mà các bậc cha ông xưa quên ăn, thiếu ngủ, không sợ đầu rơi, một mực lo chuẩn bị gấp rút cho sự thành công của cách mạng tháng Tám.

Năm 1944 bác Ích được Trung ương và Bác Hồ tuyển chọn vào Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân. Bác nhớ như in, hôm đó, đồng chí Võ Nguyên Giáp giao cho bác cầm lá cờ, nhưng vì bác Ích đang phải chịu tang bố nên từ chối, lá cờ được giao cho Nông Văn Pánh (tức đồng chí Vũ Lập). Trong tấm ảnh lịch sử 34 chiến sỹ của Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân, bác Ích là người mặc quần trắng (quần tang) đeo bao gạo, đi chân đất đứng gần lá cờ Tổ quốc. Anh Nông Văn Xíu - anh ruột Kim Đồng (còn có tên là Phục Quốc) và anh Đàm Quang Viện - (còn có tên là Đức Thanh - người mà trước đó phụ trách Đội nhi đồng cứu vong do Kim Đồng làm đội trưởng). Hai anh đều là chiến sỹ của Đội, về sau anh Phục Quốc hy sinh trong trân đánh đồn Bạch Thông, anh Đức Thanh hy sinh khi Nam tiến.

Thành lập được một ngày, tối hôm sau Đội đánh trận đầu tiên tiêu diệt đồn Phay Khắt, tối hôm sau nữa, diệt đồn Nà Ngần. Tháng 7 năm 1945 đánh trận Chợ Rã, rủi cho bác Ích, trận này bác bị thương nặng vào bụng, vào chân, phải về tuyến sau điều trị. Ổn định vết mổ, bác lại xin được tiếp tục ra trận, thấy sức khoẻ còn yếu không thể theo Trung đoàn về giải phóng Thủ Đô, đồng chí Võ Nguyên Giáp giao cho bác chỉ huy một đơn vị chủ lực hỗ trợ Huyện bộ Việt Minh cướp chính quyền ở tỉnh lỵ Bắc Cạn ngay trong ngày đầu Tổng Khởi nghĩa.

Cách mạng tháng Tám thành công, nhưng rồi Kháng chiến chống Pháp lại bùng nổ. Ở cơ quan Bộ Tổng tham mưu, bác Ích được đồng chí Hoàng Văn Thái cử làm Trưởng ban tiếp vận chiến dịch. Nhiệm vụ hết sức nặng nề, bác vừa làm vừa phải học thêm văn hoá, lớp ba, lớp bốn cho đến hết cấp hai. Vì công việc kháng chiến quá bận rộn để rút ngắn thời gian, những ngày đầu cả lớp học theo kiểu “nhảy cóc”. Biết tin đó, Bác Hồ nhắc đồng chí Hoàng Văn Thái: đừng học như thế, vất vả thêm cho chiến sỹ, nhất là anh em thương binh, bệnh binh. Bác Ích lo học, nhưng mối lo lớn hơn là phải góp phần đảm bảo vận tải cho các trận đánh lớn; Chiến dịch biên giới, chiến dịch Hoà Bình, chiến dịch Tây Bắc rồi chiến dịch Điện Biên Phủ. Bác đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ đó.

Miền Bắc giải phóng, nhưng ở Hà Giang, Lao Cai, nạn giặc phỉ lạinổi lên khiến đồng bào các dân tộc đã cực khổ, càng cực khổ hơn. Lần nữa bác Ích lại được cầm một cánh quân đi tiễu phỉ. Tiểu đoàn số 1 do bác làm Tiểu đoàn trưởng gồm những chiến sỹ quả cảm, chẳng những dám chịu đựng cảnh rừng núi mà còn có gan bò vào tận sào huyệt diệt phỉ. Bác Ích, người chỉ huy trung thành được chiến sỹ gọi là Anh Cả. Anh Cả Ích dẫn tiểu đoàn áo xanh bám sát gót chân đen của bọn phản động, quây chúng lại, vừa đánh vừa gọi hàng. Đám phỉ ở Mường Bó, Mường Hum, Sa Pa rồi ở Quang Kim, Bến Đền... kéo nhau ra đầu thú. Có đứa cố tìm đến gặp bác Ích, bác nhẹ nhàng mà cứng rắn: Từ nay bỏ nghề cướp bóc đi, về với vợ con mà làm ăn lương thiện. Nhưng vì bọn cầm đầu ngoan cố chống lại thì bác ra lệnh: Phải vào tận hang mà giết hổ !

Toán giặc phỉ cuối cùng vác súng ra hàng vào cuối năm 1959 làm cho cả vùng rừng núi Lao Cai, Bát Xát, Sa Pa trở nên yên tĩnh, hẳn đất này còn nhớ đến tên tuổi người lính Vệ quốc đoàn Lương Văn Ích.

Một hôm tôi về xã Mường Cang - Than Uyên, nghe người dân kể chuyên về bác Ích tiễu phỉ, thì ra có lần trường PTTH dân tộc vùng cao đón bác đến nói chuyện với học sinh. Huyền thoại về người lính già ấy cứ thế lan tới các vùng dân tộc thiểu số, và họ mừng cho Hoàng Liên Sơn này có một người lính vệ quốc của Đội Ba mươi tư chiến sỹ.

Hoàn thành nhiệm vụ tiễu phỉ, bác Ích được Tỉnh uỷ Lao Cai giao cho công việc quan trọng, làm Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh. Ý chí cách mạng, tính ngay thẳng và lòng trung thực đã giúp bác xếp đặt công bằng cán cân công lý. Bác giữ được lòng tin đó đối với người dân tới ngày hôm nay.

Năm 1978 Đại tướng Võ Nguyên Giáp lên Lao Cai, có cho tìm bạn cũ, hai người lính già gặp nhau, xúc động kể lại bữa cơm mà thức ăn chỉ có gừng và muối chiều hôm thành lập Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân hơn 30 năm trước. Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau, là vậy.

Hôm các em Thiếu sinh quân của Trường quân sự đến thăm, nghe bác Ích kể đến đây, bỗng một em đứng lên nói: Chúng cháu cũng là những người lính, ước gì được như các bác. Bác Ích cười, nụ cười tin yêu trên khuôn mặt hiền từ.

Một trong những kỷ niệm chung và riêng sâu sắc trong đời bác Ích, đó là mối quan hệ giữa bác với gia đình Nông Văn Dền (tức Kim Đồng).

Tháng 7 năm 1983 lần đầu tìm đến nhà bác Ích, chị Nhượng cán bộ Ban thiếu nhi Tỉnh đoàn khéo léo nêu vấn đề trên và mong bác giúp đỡ. Bác Ích đang rất vui, bỗng lấy khăn lau nước mắt, chị Nhượng lúng túng, giây lát, chị cũng không thể cầm lòng. Ít phút, bác Ích mới chậm rãi nói:

- 40 năm rồi, bây giờ mới lại có người tìm đến tôi, hỏi về chú Dền !

Những năm sau, các đoàn thanh niên học sinh, thiếu nhi, cán bộ phụ trách Đội thiếu niên, đến thăm hỏi chuyện, các em cặm cụi ghi chép.

Các anh ở Viện Nghiên cứu Quân sự Trung ương, Ban Nghiên cứu Lịch sử Đội thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh, Báo Thiếu niên, Báo Nhi đồng... đến gặp, xin bác tư liệu, bác nói: Lịch sử là lịch sử, bác chỉ kể những gì mà bác là người trong cuộc nay còn nhớ. Các nhà báo vui vẻ làm theo ý bác.

Từ năm 1940, bác Ích là du kích võ trang cứu quốc, chơi thân với anh Nông Văn Xíu, anh Xíu là anh giáp Kim Đồng, khi Bác Hồ về nước, cả anh Ích và anh Phục Quốc (tên anh Xíu do Bác Hồ đặt cho) đều được cử vàoTổ đặc biệt bảo vệ mật khu Pác Bó. Anh Ích ở xóm Nà Xác, anh Phục Quốc ở xóm Nà Mạ, cách nhau quả gò. Tình bạn bè chiến đấu thuỷ chung khiến cả hai bà mẹ thêm gắn bó. Anh Íchđược bà Bế Thị Hồ nhận làm con cả trong gia đình, Kim Đồng rất quý anh Cả Ích. Tình nhà nhưng việc nước, anh Ích có chủ trương kéo cả những người thân vào công việc bảo vệ mật khu, anh nói ý định đó với anh Xíu, Xíu bằng lòng ngay. Người đầu tiên mà các anh vận động không phải người lớn mà là Nông Văn Dền. Dền mới 13 tuổi, thường thả trâu ngoài bãi, bọn tề nguy ít để ý. Hôm đó là ngày chuẩn bị cho đám cưới của chị Hằng, chị ruột Dền, anh Ích và anh Xíu gọi Dền đến và bảo: Ngày mai, nhà nhiều khách, em đưa trâu thả ở Pác Bó, nếu thấy người lạ qua đây, em theo dõi rồi báo cho hai anh. Dền không hiểu có gì lạ ở Pắc Bó, nhưng thấy công việc có vẻ quan trọng, em ngước nhìn hai anh, mắt vui vui rồi chạy vụt đi; quả nhiên chiều đó Dền chạy về báo có hai người lạ đi qua cửa hang Pác Bó, vừa đi vừa nhìn quanh, lúc nói tiếng Kinh, lúc nói tiếng Thổ...Anh Ích cử anh Thạch theo ngay Dền ra Pác Bó, sâm sẩm tối anh Thạch về nói với anh Ích: Chú Dền được việc lắm, nhưng đó lại là hai cán bộ Việt Minh Châu Hà Quảng đi công tác bị lạc đường.

Cứ thế, những tháng ngày tiếp theo, Kim Đồng sau có thêm Cao Sơn, Hùng Tân - trở thành những thiếu nhi giúp việc tích cực nhất cho Tổ bảo vệ mật khu Pác Bó do anh Ích làm tổ trưởng trước khi trở thành Đội thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh ngày nay. Rất tiếc là ngày 15 tháng 2 năm 1943 Kim Đồng hy sinh anh Ích đi học chính trị ở trên khu không thể về ngay đưa tiễn người em, người đồng chí nhỏ dũng cảm, về nơi yên nghỉ trên đất Nà Mạ quê hương.

Hiểu biết về Kim Đồng - người Cộng sản nhỏ tuổi đầu tiên hy sinh cho đất nước, có lẽ ít ai rõ bằng bác Ích. Lịch sử Đội thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh hôm nay cũng chỉ tìm đến ngày 15 tháng 5 năm 1941 ngày mà Đội nhi đồng cứu vong ra đời do anh cán bộ Đoàn thanh niên phản đế Châu Hà Quảng Đàm Quang Viện phụ trách. Quá trình vận động để đi tới một tổ chức ra đời không phải là chuyện ngày một ngày hai.Có thể nói, anh Ích là những người có công trong việc tuyên truyền giác ngộ quần chúng thiếu nhi làm cách mạng và người thiếu nhi tiêu biểu đó đã cống hiến trọn vẹn tuổi thơ cho đất nước. Tiếc rằng lâu nay sử sách chỉ thường hay chú ý tới những dấu son lịch sử, còn bao chi tiết quý giá kia thì vẫn chỉ là “vô danh”! Tôi hiểu hôm nay khi các em tìm đến người lính già không phải chỉ là để ngưỡng mộ nhũng người chiến sỹ cách mạng lão thành như bác Ích mà điều các em ao ước hơn là tìm được cho mình một động lực tinh thần mạnh mẽ cổ vũ mình đi tới. Hãy biết đến và trân trọng việc làm đó của tuổi thơ.

Ai đã có dịp đến thăm, hẳn ái ngại trước hoàn cảnh gia đình của người thương binh thuở Nà Ngần, Phay Khắt. Bác Ích sống thanh đạm, nếp nhà gỗ xoan nhỏ lợp cọ, trát đất, mảnh vườn rau chừng 40m² trước nhà, bộ bàn ghế gỗ mộc do Viện Kiểm sát đưa đến... có dăm ba người khách là phải ngồi giường. Nhưng bác Ích không phàn nàn, sức lao động có hạn nên bác bằng lòng với cuộc sống đó, vì dẫu chỗ ngồi có thiếu nhưng không ngày nào bác thiếu người trò chuyện, từ bà con hàng xóm, các cháu thanh niên, thiếu nhi, bạn hưu, đến các tướng lĩnh quân đội một thời. Bác nói vui: Nhà mình nghèo mà hoá giầu, bao nhiêu người giầu đấy mà lại hoá nghèo. Vui vậy thôi, chứ cả đời đã hiến cho cách mạng, bây giờ càng phải gắng gượng để đỡ một phần phiền hà đến cách mạng, nghĩ thế, nhưng khốn nỗi, tuổi cao, sức yếu, vết thương lại thường xuyên tái phát, bác phải trông nhờ vào chế độ chính sách của Đảng, của Nhà nước.

Nghĩ vậy, nhắc đến tấm Huân chương Độc lập hạng Nhì và tấm huy hiệu 40 năm tuổi Đảng, bác Ích bộc bạch: Mình có cái này, nghĩa là Đảng và dân không quên mình là được rồi.

Tháng 7 năm 1989 tôi đưa Đoàn học sinh HoàngLiên Sơn về thăm Thủ đô, trong chương trình có nội dung đến thăm Đại tướng Võ Nguyên Giáp, tôi nói điều này với bác Ích. Ngờ đâu bác giao cho tôi một nhiệm vụ, một vinh dự. Đó là chuyển giúp bác lá thư tay đến Đại tướng. Nhìn nét chữ không đều, run run, mà rất gọn gàng trên mặt phong bì tự gấp: “Lương Văn Ích - Hoàng Liên Sơn. Gửi anh: Đại tướng Võ Nguyên Giáp” tôi rụt rè thưa và kính chuyển đến tay Người Anh Cả của Quân đội. Đại tướng Võ Nguyên Giáp nhìn những dòng chữ trên bì thư, lặng lẽ giây lát, rồi nói nhỏ: Íchlúc bấy giờ là Tiểu đội trưởng của tôi đấy. Mấy chục đôi mắt nhỏ cùng như lặng đi trước hai người bạn già, hai người lính Cụ Hồ tiền bối dù ở mỗi góc trời, vẫn chẳng thể quên nhau.