Khi chiến thắng bắt đầu từ lòng quả cảm

Có những người bước vào lịch sử bằng những trận đánh vang dội, nhưng cũng có những người đóng góp cho đất nước bằng những năm tháng âm thầm đến mức ngay cả những người xung quanh cũng không biết thân phận thật của họ. Trong lòng Sài Gòn những năm chiến tranh, Trần Văn Lai là một con người như thế. Dưới cái tên Mai Hồng Quế, ông sống cuộc đời của một nhà thầu khoán, nhưng phía sau lớp vỏ ấy là một chiến sĩ biệt động ngày đêm hoạt động cho cách mạng.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, ông mang bí danh Năm U.Som, là cán bộ cấp Tiểu đoàn, C trưởng biệt động thuộc Đơn vị 159, Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định. Nhiệm vụ của ông là hoạt động trong nội thành, xây dựng cơ sở, trinh sát các mục tiêu quan trọng và thu thập thông tin phục vụ Bộ Chỉ huy Quân khu.

Để có thể hoạt động lâu dài giữa vùng địch kiểm soát, Trần Văn Lai phải xây dựng một thân phận thật sự hợp pháp. Theo yêu cầu của tổ chức, ông thực hiện “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Ông lấy tên Mai Hồng Quế, trở thành một nhà thầu khoán có công việc ổn định, có tài sản và đầy đủ giấy tờ.

Nhờ lớp vỏ ấy, ông có điều kiện ra vào những khu vực mà người bình thường khó tiếp cận. Ông làm việc tại Dinh Độc Lập, đồng thời được bố trí vào cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Từ đây, ông âm thầm thu thập bản đồ, tài liệu và những thông tin liên quan đến các cơ quan đầu não của chính quyền Sài Gòn.

Đặc biệt, Trần Văn Lai đã lấy được bản đồ hệ thống cống ngầm của thành phố Sài Gòn. Đây là tài liệu có giá trị đối với hoạt động của lực lượng biệt động. Ông chia bản đồ thành nhiều mảnh nhỏ, đánh ký hiệu rồi ngụy trang dưới đệm xe và bánh xe sơ cua. Chiếc ô-tô màu trắng biển số EL-6899 giúp ông vận chuyển những tài liệu ấy ra ngoài một cách an toàn.

Nhưng công việc của ông không dừng lại ở việc thu thập thông tin. Từ năm 1962, khi tổ chức cần địa điểm để ém quân và cất giấu vũ khí, ông đã bán hai biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà mặt phố trên đường Nguyễn Đình Chiểu.

Tại những căn nhà này, Trần Văn Lai tự mình đào hầm bí mật. Hàng chục tấn đất đá được đưa ra khỏi hầm mà không để đối phương phát hiện. Sau khi hoàn thành, ông tiếp tục tự lái xe vận chuyển vũ khí về cất giấu. Tổng cộng hơn 2,5 tấn vũ khí được đưa vào hầm, chuẩn bị phục vụ Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Năm 1966, ông tiếp tục được giao nhiệm vụ xây dựng một căn cứ mật dự bị tại khu vực Bà Chiểu. Ông tìm căn nhà số 42/82 Nguyễn Văn Thành, sau này là đường Huỳnh Đình Hai, để xây dựng hầm nổi phục vụ Sở Chỉ huy.

Trong suốt những năm ấy, Trần Văn Lai phải duy trì hai cuộc đời song song. Ban ngày, ông là nhà thầu Mai Hồng Quế; phía sau những công việc tưởng như bình thường là hoạt động của một cán bộ biệt động. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến toàn bộ cơ sở bị bại lộ.

Sau Tết Mậu Thân 1968, đối phương phát hiện nhiều địa điểm hoạt động của biệt động. Trần Văn Lai cũng bị lộ và bị truy bắt gắt gao. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa treo thưởng hai triệu đồng cho việc bắt ông, đồng thời tịch thu phần lớn tài sản.

Theo lệnh tổ chức, ông rời Sài Gòn, lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động. Sau này, những đóng góp của ông được ghi nhận và năm 2015, Trần Văn Lai được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Cuộc đời người chiến sĩ quê Thái Bình cho thấy trong chiến tranh, có những cuộc chiến diễn ra không tiếng súng. Đó là cuộc chiến của sự kiên nhẫn, bí mật và bản lĩnh. Trần Văn Lai đã sống giữa vòng vây của đối phương nhưng vẫn hoàn thành nhiệm vụ, để lại những dấu ấn đặc biệt trong lịch sử biệt động Sài Gòn.