Khi chiến tranh cần những con người như thế

Giữa những con đường đông đúc của Sài Gòn những năm chiến tranh, một người đàn ông thường xuyên xuất hiện với dáng vẻ của một nhà thầu khoán. Ông có xe riêng, có tài sản và có những mối quan hệ xã hội đủ rộng để không khiến người khác đặt câu hỏi. Thế nhưng, phía sau cuộc sống tưởng như bình thường ấy là một cán bộ biệt động đang ngày ngày thực hiện nhiệm vụ trong vùng địch kiểm soát. Đó là Trần Văn Lai, người con quê Thái Bình.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông hoạt động với tên Mai Hồng Quế, bí danh Năm U.Som và thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định. Ông được giao nhiệm vụ xây dựng cơ sở, trinh sát các mục tiêu quan trọng, thu thập tài liệu và tạo điều kiện cho cán bộ cách mạng hoạt động an toàn trong nội thành.

Để hoàn thành nhiệm vụ, Trần Văn Lai phải xây dựng một vỏ bọc thật sự đáng tin cậy. Theo yêu cầu của tổ chức, ông thực hiện “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Cái tên Mai Hồng Quế từ đó gắn với hình ảnh một nhà thầu khoán có điều kiện kinh tế và có thể tự do đi lại trong thành phố.

Nghề nghiệp của ông mở ra cơ hội tiếp cận nhiều công trình quan trọng. Trong đó có Dinh Độc Lập, nơi ông có thể ra vào dưới danh nghĩa người thực hiện công việc xây dựng, sửa chữa. Đồng thời, ông còn được bố trí làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ.

Từ những nơi này, Trần Văn Lai thu thập được nhiều thông tin và tài liệu phục vụ cách mạng. Ông tìm hiểu các công trình, nắm tình hình và đặc biệt chú ý đến hệ thống đường đi lại trong thành phố. Một trong những tài liệu quan trọng ông lấy được là bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn.

Bản đồ được chia thành nhiều phần, đánh ký hiệu rồi bí mật vận chuyển ra ngoài. Chiếc ô-tô màu trắng mang biển số EL-6899 trở thành phương tiện giúp ông thực hiện những chuyến đi dưới lớp vỏ của một nhà thầu. Ngày nay, chiếc xe được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình như một hiện vật gắn với cuộc đời hoạt động của ông.

Không chỉ làm nhiệm vụ trinh sát, Trần Văn Lai còn chuẩn bị các căn cứ phục vụ lực lượng biệt động. Từ năm 1962, ông bán hai biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu. Tại đây, ông tự đào những căn hầm bí mật và biến các ngôi nhà thành nơi phục vụ hoạt động cách mạng.

Hàng chục tấn đất đá được đưa ra khỏi hầm mà đối phương không hay biết. Sau đó, ông thực hiện ba chuyến ô-tô để vận chuyển vũ khí về cất giấu. Hơn 2,5 tấn vũ khí được bảo quản an toàn, chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Năm 1966, ông tiếp tục được giao nhiệm vụ tìm một căn nhà ở khu vực Bà Chiểu để xây dựng hầm nổi làm căn cứ mật dự bị. Những cơ sở này được chuẩn bị từ trước nhằm bảo đảm lực lượng biệt động có nơi trú ém và tập kết khi cần thiết.

Cuộc sống của Trần Văn Lai vì thế luôn tồn tại hai lớp. Một bên là nhà thầu Mai Hồng Quế, một bên là người cán bộ biệt động. Mỗi công việc dân sự đều phải được tính toán để không ảnh hưởng đến nhiệm vụ bí mật.

Sau Tết Mậu Thân, hoạt động của lực lượng biệt động bị phát hiện. Trần Văn Lai bị lộ và trở thành mục tiêu bị truy bắt. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa treo thưởng hai triệu đồng, phần lớn tài sản của ông bị tịch thu. Ông phải rời Sài Gòn, về quê vợ ở Quảng Ngãi tiếp tục hoạt động.

Nhiều năm sau, khi những bí mật dần được hé lộ, người ta mới hiểu rằng người thợ khoán Mai Hồng Quế đã sống một cuộc đời không hề bình thường. Những gì ông làm giữa lòng Sài Gòn là minh chứng cho sự hy sinh, lòng quả cảm và trí thông minh của những chiến sĩ biệt động trong những năm tháng chiến tranh.