Khi Hồ Quý Ly bắt đầu cải cách

Trong quá trình sưu tầm tư liệu về những năm cuối triều Trần, tôi đặc biệt chú ý đến một nhân vật có cuộc đời gây nhiều tranh luận: Hồ Quý Ly. Ông xuất hiện trong lịch sử vào đúng lúc nhà Trần đang đứng trước những biến động lớn. Đất nước vừa phải đối mặt với những khó khăn về kinh tế, xã hội, vừa phải giải quyết những vấn đề ngày càng nghiêm trọng trong nội bộ triều đình.

Những năm cuối thế kỷ XIV, cơ nghiệp nhà Trần không còn giữ được sức mạnh như thời Trần Thái Tông, Trần Nhân Tông. Nhiều vùng xảy ra mất mùa, đói kém; nông dân nổi dậy; bộ máy chính quyền có dấu hiệu suy yếu. Trong triều, quyền lực của vua giảm sút, trong khi một số quý tộc và đại thần ngày càng có thế lực.

Hồ Quý Ly khi ấy đã từng bước vươn lên trong triều đình. Ông là người có năng lực chính trị, quyết đoán và đặc biệt quan tâm đến việc thay đổi những điều mà ông cho là không còn phù hợp. Những cải cách của ông không xuất hiện trong một ngày, mà được tiến hành từng bước, nhất là từ cuối thế kỷ XIV.

Tôi hình dung một buổi chiều ở kinh thành Thăng Long. Trong một căn phòng nhỏ của triều đình, những bản tấu, sổ ruộng đất và những con số về thuế khóa được đặt trước mặt các quan. Bên ngoài, cuộc sống của người dân vẫn đầy khó khăn. Có lẽ chính những cảnh tượng ấy khiến Hồ Quý Ly càng tin rằng triều đình cần phải thay đổi.

Một trong những cải cách đáng chú ý là hạn chế việc tập trung quá nhiều ruộng đất vào tay quý tộc, địa chủ. Năm 1397, triều đình đặt ra chính sách hạn điền, quy định mức ruộng đất mà một người được sở hữu. Chính sách này nhằm hạn chế tình trạng quý tộc, địa chủ chiếm hữu quá nhiều ruộng đất.

Không chỉ vấn đề ruộng đất, Hồ Quý Ly còn quan tâm đến tiền tệ và tài chính. Năm 1396, ông cho phát hành tiền giấy, được gọi là Thông bảo hội sao. Đây là một bước đi rất táo bạo trong lịch sử tiền tệ Việt Nam. Tuy nhiên, việc sử dụng tiền giấy trong điều kiện xã hội lúc ấy gặp nhiều khó khăn và không đạt được kết quả lâu dài như mong muốn.

Trong lĩnh vực giáo dục, Hồ Quý Ly cũng đưa ra những thay đổi đáng chú ý. Ông đề cao việc học thực tế và quan tâm hơn đến những kiến thức phục vụ quản lý đất nước. Ông từng đề xuất dùng chữ Nôm trong một số hoạt động giáo dục, đồng thời chú trọng việc tuyển chọn người có năng lực.

Những thay đổi ấy cho thấy Hồ Quý Ly không phải là người chỉ tìm cách giành lấy quyền lực. Ông thực sự có một chương trình cải cách khá rộng, tác động đến nhiều lĩnh vực của xã hội.

Nhưng khi đọc kỹ sử liệu, tôi nhận ra một điều quan trọng: cải cách và cách thức tiến hành cải cách là hai vấn đề khác nhau.

Một số chính sách của Hồ Quý Ly có ý nghĩa tiến bộ trong hoàn cảnh đương thời, nhưng việc thực hiện lại diễn ra trong một xã hội đang chia rẽ. Ông đồng thời ngày càng tập trung quyền lực vào tay mình, khiến nhiều quý tộc nhà Trần và một bộ phận quan lại phản đối.

Đến cuối thế kỷ XIV, Hồ Quý Ly đã trở thành nhân vật quyền lực nhất trong triều đình. Những cải cách của ông ngày càng gắn chặt với quá trình thay đổi chính quyền. Năm 1400, ông phế Trần Thiếu Đế và lập ra nhà Hồ.

Nhìn lại từ nhiều thế kỷ sau, tôi thấy hình ảnh Hồ Quý Ly hiện lên rất phức tạp. Ông là một nhà cải cách mạnh tay, có nhiều ý tưởng mới và dám thực hiện những điều mà nhiều người đương thời không dám làm. Nhưng ông cũng là một chính trị gia quyết liệt, con đường cải cách gắn liền với việc tập trung quyền lực và cuối cùng dẫn đến sự thay đổi triều đại.

Lịch sử vì thế không chỉ đặt câu hỏi: “Hồ Quý Ly đã cải cách những gì?” mà còn đặt ra câu hỏi lớn hơn: “Vì sao những cải cách ấy không đủ để cứu vãn cơ nghiệp Đại Việt trước những biến động của thời cuộc?”

Đó là điều khiến tôi, mỗi khi đọc lại những trang sử cuối Trần – đầu Hồ, vẫn cảm thấy nhiều suy ngẫm. Một đất nước đang suy yếu cần thay đổi, nhưng thay đổi thế nào, thực hiện ra sao và làm thế nào để tập hợp được lòng người – đó mới là thử thách lớn nhất đối với một nhà cải cách.