Khi lịch sử được viết trong âm thầm

Những con đường Sài Gòn trong chiến tranh từng chứng kiến vô số chuyến xe qua lại mỗi ngày. Trong dòng xe cộ ấy, một chiếc ô-tô màu trắng mang biển số EL-6899 cũng nhiều lần lăn bánh. Người lái xe là một nhà thầu khoán mang tên Mai Hồng Quế. Nhưng phía sau những chuyến đi tưởng như bình thường ấy là những nhiệm vụ mà chỉ cần một lần bị phát hiện, người thực hiện có thể phải trả giá bằng cả tính mạng.

Mai Hồng Quế là tên hoạt động của Trần Văn Lai, sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông là cán bộ biệt động thuộc Đơn vị 159, Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định. Ông được giao nhiệm vụ hoạt động ngay trong nội thành, nơi đối phương kiểm soát rất nghiêm ngặt.

Theo yêu cầu của tổ chức, ông phải xây dựng một thân phận hợp pháp. Nghề nhà thầu khoán trở thành lớp vỏ giúp ông đi lại, giao tiếp và tiếp cận những địa điểm quan trọng. Ông có giấy tờ hợp pháp, có xe riêng và tạo dựng được vị trí xã hội đủ để không bị nghi ngờ.

Nhờ đó, Trần Văn Lai có điều kiện ra vào Dinh Độc Lập và làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Những công việc dân sự trở thành vỏ bọc cho hoạt động trinh sát và thu thập thông tin.

Trong thời gian này, ông lấy được nhiều tài liệu liên quan đến các công trình quan trọng. Đặc biệt, ông thu thập bản đồ hệ thống cống ngầm của Sài Gòn. Bản đồ được cắt nhỏ, đánh ký hiệu rồi ngụy trang trong xe để đưa ra ngoài.

Chiếc ô-tô màu trắng vì thế trở thành một phương tiện đặc biệt. Nó không chỉ giúp ông thực hiện công việc của một nhà thầu mà còn hỗ trợ vận chuyển tài liệu và vũ khí. Sau chiến tranh, chiếc xe được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình như một chứng tích về những hoạt động bí mật của người chiến sĩ biệt động.

Từ năm 1962, Trần Văn Lai còn dùng chính phương tiện ấy để thực hiện những chuyến vận chuyển vũ khí. Ông bán hai biệt thự tại Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu. Tại đây, ông xây dựng các căn hầm bí mật.

Ông trực tiếp đào hầm và đưa hàng chục tấn đất đá ra ngoài. Sau khi hoàn thành, ông tự lái xe vận chuyển vũ khí về cất giấu. Tổng số vũ khí được tập kết lên tới hơn 2,5 tấn, chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Điều đáng chú ý là những chuyến xe chở vũ khí phải được thực hiện dưới một lớp vỏ hoàn toàn bình thường. Trên đường phố, đó vẫn là chiếc xe của một nhà thầu đang thực hiện công việc. Chỉ người trong cuộc mới hiểu thứ được vận chuyển phía sau những chuyến đi ấy có ý nghĩa như thế nào.

Năm 1966, Trần Văn Lai tiếp tục xây dựng một hầm nổi tại khu vực Bà Chiểu để làm căn cứ mật dự bị cho Sở Chỉ huy. Các địa điểm được chuẩn bị nhằm bảo đảm lực lượng biệt động có thể hoạt động trong nhiều tình huống.

Sau Tết Mậu Thân, hoạt động của ông bị lộ. Đối phương truy bắt gắt gao, treo thưởng hai triệu đồng và tịch thu phần lớn tài sản. Trần Văn Lai phải lánh về Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Chiếc xe ngày nay đã không còn lăn bánh trên những con đường Sài Gòn. Nhưng nó vẫn kể lại câu chuyện về những chuyến đi âm thầm của một người chiến sĩ. Mỗi chuyến xe năm xưa có thể chỉ kéo dài vài chục cây số, nhưng phía sau đó là cả một nhiệm vụ gắn với sự an toàn của nhiều cán bộ và sự chuẩn bị cho những trận đánh lớn.