Khi lòng dũng cảm không cần ánh sáng

Nhìn từ bên ngoài, những căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu, Sài Gòn, có lẽ chẳng khác gì những ngôi nhà khác giữa một thành phố đông đúc. Nhưng trong những năm chiến tranh, bên dưới một số căn nhà ấy lại tồn tại những căn hầm bí mật, nơi cất giấu vũ khí và phục vụ hoạt động của lực lượng biệt động. Người đứng sau những công trình đặc biệt ấy là Trần Văn Lai, tức Mai Hồng Quế.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, ông hoạt động tại nội thành Sài Gòn - Gia Định với tư cách cán bộ biệt động. Ông mang bí danh Năm U.Som và được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng như xây dựng cơ sở, trinh sát mục tiêu, thu thập tài liệu và chuẩn bị nơi ém quân.

Để hoạt động trong lòng địch, ông phải xây dựng một thân phận hoàn toàn khác. Dưới tên Mai Hồng Quế, Trần Văn Lai trở thành nhà thầu khoán. Công việc này cho phép ông có giấy tờ hợp pháp, có phương tiện đi lại và có điều kiện tiếp xúc với nhiều người. Từ đó, ông từng bước xây dựng vị trí của mình giữa xã hội Sài Gòn.

Vỏ bọc ấy giúp ông có thể ra vào Dinh Độc Lập và tiếp cận một số cơ quan quan trọng. Tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ, ông có điều kiện thu thập nhiều thông tin và tài liệu. Trong số đó có bản đồ hệ thống cống ngầm của thành phố.

Để vận chuyển bản đồ, ông chia tài liệu thành nhiều mảnh, đánh dấu theo thứ tự rồi ngụy trang trong xe. Chiếc ô-tô bốn chỗ màu trắng, biển số EL-6899 trở thành phương tiện phục vụ những chuyến đi như vậy. Hiện nay, chiếc xe được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình.

Nhưng nếu chỉ có tài liệu và thông tin thì chưa đủ. Lực lượng biệt động cần những địa điểm an toàn để cất giấu vũ khí, trú ém cán bộ và chuẩn bị cho những trận đánh lớn. Chính vì vậy, từ năm 1962, Trần Văn Lai đã có một quyết định đặc biệt: bán hai biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà mặt phố trên đường Nguyễn Đình Chiểu.

Những căn nhà ấy dần trở thành cơ sở bí mật. Trần Văn Lai trực tiếp đào hầm và tìm cách đưa từng lượng đất đá ra ngoài mà không gây chú ý. Hàng chục tấn đất đá được vận chuyển khỏi hầm trong khi cuộc sống bên trên vẫn diễn ra bình thường.

Sau khi hầm hoàn thành, ông tự lái xe thực hiện ba chuyến vận chuyển vũ khí. Hơn 2,5 tấn vũ khí được đưa vào cất giấu an toàn, chuẩn bị phục vụ cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Đến năm 1966, yêu cầu xây dựng thêm một căn cứ mật dự bị được đặt ra. Trần Văn Lai tìm căn nhà tại khu vực Bà Chiểu và xây dựng một hầm nổi làm nơi dự phòng cho Sở Chỉ huy trong kế hoạch Mậu Thân. Những căn cứ như vậy trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới hoạt động bí mật của biệt động Sài Gòn.

Điều đáng chú ý là tất cả những việc ấy được thực hiện ngay giữa một thành phố mà đối phương kiểm soát chặt chẽ. Trên mặt đất là cuộc sống thường ngày của một nhà thầu khoán; dưới lòng đất lại là những hoạt động chuẩn bị cho những trận đánh lớn.

Sau Tết Mậu Thân, các cơ sở biệt động bị truy lùng. Trần Văn Lai cũng bị lộ và trở thành đối tượng bị săn đuổi. Ông phải rời Sài Gòn, tiếp tục hoạt động ở địa bàn khác.

Ngày nay, những căn hầm bí mật và câu chuyện về người xây dựng chúng giúp người ta hiểu rằng chiến tranh không chỉ diễn ra ở những chiến trường xa xôi. Ngay giữa lòng thành phố, có những con người đã âm thầm tạo dựng một “chiến trường” khác bằng sự kiên trì, mưu trí và lòng dũng cảm.