Khi người nông dân miền Bắc đổi một vụ chiêm lấy hai mùa thu hoạch

Năm 1968, trên những cánh đồng miền Bắc, một cuộc thay đổi âm thầm bắt đầu.

Không có tiếng súng mở màn, không có một lễ phát động lớn. Cuộc thay đổi diễn ra từ những thửa ruộng thí nghiệm, nơi Giáo sư Bùi Huy Đáp cùng đồng nghiệp và nông dân theo dõi một giống lúa có thân thấp hơn, thời gian sinh trưởng ngắn hơn những giống lúa truyền thống.

Giống lúa ấy mang mã hiệu IR8, do Viện Nghiên cứu Lúa quốc tế chọn tạo. Khi được đưa vào miền Bắc, nó còn được gọi là Nông nghiệp 8.

Điều Bùi Huy Đáp nhìn thấy không chỉ là một giống cây mới. Ông nhìn thấy khả năng thay đổi cả lịch sản xuất đã tồn tại từ nhiều đời.

Đồng bằng Bắc Bộ truyền thống có vụ lúa chiêm và vụ lúa mùa. Lúa chiêm thường dài ngày, thân cao, dễ đổ khi được bón nhiều phân. Sau khi thu hoạch, khoảng thời gian còn lại không đủ thuận lợi để nông dân tổ chức thêm một vụ cây trồng có quy mô lớn.

Điều đó có nghĩa đất đai và sức lao động chưa được sử dụng hết. Trong khi ấy, chiến tranh khiến nhu cầu lương thực của cả tiền tuyến và hậu phương ngày càng tăng.

Bài toán đặt ra không đơn giản là làm sao thu thêm vài bao thóc trên một thửa ruộng. Nhà khoa học phải tìm cách bố trí lại thời gian để cùng một mảnh đất có thể tạo ra nhiều sản phẩm hơn trong một năm.

Bùi Huy Đáp tin rằng lời giải nằm ở vụ lúa xuân.

Ông sinh năm 1919 tại làng Bách Cốc, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Đây là vùng đồng bằng có truyền thống canh tác lúa nước lâu đời. Từ nhỏ, ông đã quen với nhịp sống được tính bằng những thời điểm làm đất, gieo mạ, cấy và gặt.

Sau khi được đào tạo về nông học, Bùi Huy Đáp dành phần lớn cuộc đời cho nghiên cứu cây lúa. Trong kháng chiến chống Pháp, ông được Chính phủ điều từ ngành canh nông Liên khu IV lên Việt Bắc, chuẩn bị thành lập và phụ trách Viện Trồng trọt.

Ngày 10 tháng 2 năm 1952, giữa lúc cuộc kháng chiến còn diễn ra, Bộ Canh nông ban hành nghị định quy định tổ chức và nhiệm vụ của Viện Trồng trọt. Cơ quan nghiên cứu nông nghiệp đầu tiên của Chính phủ kháng chiến được xây dựng tại căn cứ Việt Bắc.

Một viện nghiên cứu ra đời trong rừng không thể có đầy đủ máy móc và phòng thí nghiệm. Nhưng lương thực là vấn đề sống còn. Bộ đội cần gạo, người dân cần vượt qua thiếu đói và đất nước cần chuẩn bị cho quá trình sản xuất sau chiến tranh.

Bùi Huy Đáp từ đó gắn nghiên cứu khoa học với ruộng đồng thực tế. Ông không xem nông dân đơn thuần là người tiếp nhận chỉ dẫn. Trong quan niệm của ông, cán bộ khoa học vừa là người hướng dẫn, vừa phải là học trò của nông dân.

Kinh nghiệm lâu đời của người làm ruộng giúp nhà khoa học hiểu đất, nước và khí hậu của từng địa phương. Ngược lại, nghiên cứu khoa học giúp giải thích vì sao một cách làm có hiệu quả, từ đó xây dựng quy trình có thể áp dụng rộng rãi.

Đầu những năm 1960, Bùi Huy Đáp và các cộng sự nhận thấy những giống lúa gieo vào vụ xuân có tiềm năng cho năng suất cao hơn lúa chiêm truyền thống. Tuy nhiên, các giống lúa xuân đang có vẫn mang nhiều hạn chế: thân cao, dễ đổ và thời gian sinh trưởng chưa đủ ngắn.

Giống IR8 đem tới một khả năng mới.

Cây lúa thấp hơn nên ít đổ khi được bón nhiều phân. Thời gian từ gieo cấy tới thu hoạch ngắn, giúp nông dân chủ động bố trí mùa vụ. Nếu thay vụ chiêm bằng vụ lúa xuân ngắn ngày, người dân có thể gặt sớm hơn, cấy tiếp vụ mùa và vẫn dành được khoảng ba tháng cuối năm cho cây vụ đông.

Từ hai vụ, một số chân ruộng có thể tiến tới ba vụ.

Nhưng một giống lúa thành công ở nước ngoài không đương nhiên thành công tại Việt Nam. Khí hậu miền Bắc có những đợt rét, mưa phùn và sự biến động nhiệt độ khác với nơi giống được chọn tạo. Nếu gieo quá sớm, cây mạ có thể chết rét; gieo quá muộn lại ảnh hưởng tới vụ mùa kế tiếp.

Nhóm nghiên cứu phải xác định thời điểm gieo mạ, tuổi mạ khi cấy, mật độ cây, lượng phân và chế độ nước phù hợp. Mỗi địa phương còn có chất đất và điều kiện thủy lợi khác nhau. Một quy trình chỉ đúng trên ruộng thí nghiệm sẽ không có ý nghĩa nếu nông dân không thể áp dụng trên diện rộng.

Năm 1968, các mô hình lúa xuân ngắn ngày được đẩy mạnh. Tại Hợp tác xã Hồng Thắng, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, lúa xuân đạt khoảng 45–50 tạ mỗi hecta. Mức này cao gần ba lần năng suất khoảng 18 tạ mỗi hecta của lúa chiêm được tài liệu chuyên ngành dùng để đối chiếu.

Những bông lúa trên ruộng Hồng Thắng cung cấp câu trả lời thuyết phục hơn mọi lời vận động. Nông dân nhìn thấy cây thấp nhưng bông nặng, thời gian thu hoạch sớm và khả năng tiếp tục sử dụng đất cho vụ sau.

Từ các điểm thử nghiệm, kỹ thuật lúa xuân dần được phổ biến ra đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Cùng với giống mới, người dân áp dụng các biện pháp thâm canh, sử dụng phân bón, quản lý nước và điều chỉnh thời vụ.

Thay đổi một tập quán canh tác lâu đời không thể diễn ra ngay lập tức. Người nông dân có lý do để thận trọng, bởi thất bại của một vụ lúa có thể khiến cả gia đình thiếu ăn. Nhà khoa học vì thế phải cùng làm, cùng theo dõi và chứng minh kết quả ngay trên đồng ruộng.

Bùi Huy Đáp không áp đặt một công thức duy nhất cho mọi nơi. Ông chủ trương khoa học nông nghiệp phải dựa vào thực tiễn Việt Nam, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế rồi điều chỉnh cho phù hợp với từng vùng sản xuất.

Đó là lý do IR8 không chỉ được đem về rồi phát hạt giống. Giống lúa phải đi kèm một quy trình, và quy trình ấy phải được hoàn thiện bằng kinh nghiệm của người trực tiếp làm ruộng.

Khi lúa xuân trở thành vụ sản xuất chính, tác động của nó vượt ra ngoài sản lượng thóc. Theo tổng kết của Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, vụ lúa xuân góp phần làm sản lượng lúa đông–xuân ở miền Bắc tăng thêm khoảng 500.000–600.000 tấn thóc mỗi năm.

Nhưng phần thời gian được giải phóng sau khi thay lúa chiêm mới tạo ra một thay đổi sâu hơn. Ba tháng dành cho vụ đông giúp nông dân trồng khoai tây, ngô, rau và nhiều loại cây thực phẩm. Phụ phẩm cùng nguồn thức ăn mới tạo điều kiện phát triển chăn nuôi. Đất đai được sử dụng nhiều hơn, còn người lao động có thêm việc làm và thu nhập.

Một thay đổi trong lịch gieo cấy đã kéo theo sự thay đổi của cả cơ cấu sản xuất nông thôn.

Năm 1968 cũng là lúc cuộc chiến tranh diễn ra ác liệt. Miền Bắc vừa sản xuất, vừa chống chiến tranh phá hoại và chi viện cho miền Nam. Trong bối cảnh ấy, thêm hàng trăm nghìn tấn thóc mỗi năm không chỉ là thành tựu kinh tế. Đó còn là nguồn lương thực phục vụ sức dân và sức quân.

Bùi Huy Đáp tiếp tục nghiên cứu, giảng dạy và phổ biến kiến thức nông nghiệp trong nhiều thập niên. Ông viết hàng trăm công trình, sách và bài báo, nhưng điều ông luôn nhấn mạnh là khoa học phải quay trở lại phục vụ sản xuất.

Ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ đợt đầu năm 1996.

Giá trị lớn nhất của công trình lúa xuân không nằm riêng ở giống IR8. Các giống cây sẽ được thay thế khi khoa học tiến bộ. Điều bền vững hơn là phương pháp Bùi Huy Đáp để lại: quan sát đúng vấn đề của người nông dân, tiếp nhận thành tựu thế giới, kiểm nghiệm trên đồng đất Việt Nam và hoàn thiện kỹ thuật cùng chính người sản xuất.

Ông qua đời năm 2004.

Ngày nay, ba vụ cây trồng trong một năm đã trở thành điều quen thuộc tại nhiều vùng đồng bằng. Vì quá quen, ít người còn hình dung rằng trước đây, việc đưa một giống lúa ngắn ngày vào thay vụ chiêm là một quyết định lớn và đầy rủi ro.

Trên một tờ lịch, thay chữ “chiêm” bằng chữ “xuân” chỉ là thay một từ. Trên cánh đồng, đó là thay giống, đổi ngày gieo, đổi cách chăm sóc và thuyết phục hàng triệu người nông dân tin vào một quy trình mới.

Cuộc cách mạng ấy không diễn ra trong một ngày. Nó lớn lên qua từng thửa ruộng thử nghiệm, từng vụ mùa thành công và từng người nông dân quyết định làm theo.

Bùi Huy Đáp đã góp phần biến ba tháng từng bị bỏ trống thành một mùa sản xuất mới. Và từ khoảng thời gian tưởng như không đáng kể ấy, hàng triệu gia đình có thêm thóc, rau màu, việc làm và hy vọng.