KHI NGƯỜI NỮ DU KÍCH BẮT ĐƯỢC KẺ ĐÃ GIẾT ANH MÌNH

Thái Bình, những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp.

Trong một trận chiến đấu, đội du kích bắt được một viên đồn trưởng của đối phương.

Đối với người nữ chỉ huy trẻ tuổi Nguyễn Thị Chiên, đây không phải một tù binh bình thường.

Đó chính là kẻ đã giết người anh của chị.

Chiến tranh đã đưa người phụ nữ trẻ đứng trước một tình huống mà có lẽ không một bài học nào có thể chuẩn bị trước.

Trước mặt chị là người đã gây nên mất mát cho gia đình mình.

Trong tay chị lúc ấy lại có quyền quyết định cách đối xử với hắn.

Nếu chỉ nghĩ đến nỗi đau riêng, Nguyễn Thị Chiên có đủ lý do để căm giận.

Nhưng người nữ du kích đã lựa chọn một cách khác.

Chị giải thích cho viên đồn trưởng về chính sách khoan hồng của Chính phủ rồi thả hắn.

Sau đó, chính người này đã vận động nhiều binh lính khác ra hàng.

Câu chuyện tưởng như chỉ diễn ra trong một làng quê nhỏ ở đồng bằng Bắc Bộ đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh ghi lại trên Báo Nhân Dân ngày 5/6/1952.

Bởi đằng sau hành động ấy không chỉ có lòng dũng cảm.

Đó còn là khả năng đặt lợi ích của cách mạng lên trên nỗi đau và sự trả thù của cá nhân.

Cô gái nghèo của quê lúa

Nguyễn Thị Chiên sinh năm 1930 tại vùng Kiến Xương, Thái Bình.

Gia đình rất nghèo. Cha mẹ lần lượt qua đời khi bà còn nhỏ, Nguyễn Thị Chiên phải đi ở cho địa chủ và sớm biết thế nào là cuộc sống cơ cực.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã làm thay đổi cuộc đời người thiếu nữ ấy.

Được cán bộ cách mạng tuyên truyền, giác ngộ, Nguyễn Thị Chiên bắt đầu tham gia công tác phụ nữ, rồi hoạt động du kích.

Năm 1946, khi mới 16 tuổi, bà tham gia đội du kích địa phương. Từ một nữ giao liên, Nguyễn Thị Chiên dần trở thành tiểu đội trưởng, trung đội trưởng nữ du kích, trực tiếp xây dựng cơ sở cách mạng và tổ chức lực lượng chống những cuộc càn quét của quân Pháp.

Đồng bằng Bắc Bộ khi ấy là một chiến trường đặc biệt.

Không có những dãy núi cao hay rừng sâu để che giấu lực lượng.

Đồn bốt của đối phương nằm xen giữa những cánh đồng và làng mạc.

Ban ngày có thể là vùng quân Pháp kiểm soát.

Ban đêm lại là địa bàn hoạt động của du kích.

Người chiến sĩ phải vừa chiến đấu, vừa giữ bí mật, vừa bảo vệ dân, xây dựng cơ sở và tìm cách tồn tại ngay giữa nơi đối phương thường xuyên lùng sục.

Nguyễn Thị Chiên trưởng thành trong môi trường ấy.

Ba tháng trong tay địch

Tháng 4/1950, trên đường đưa một cán bộ trở về hoạt động tại địa phương, Nguyễn Thị Chiên bị bắt.

Đối phương biết bà là một cán bộ du kích.

Điều chúng muốn không chỉ là bắt một người.

Chúng muốn từ Nguyễn Thị Chiên tìm ra hệ thống cơ sở cách mạng phía sau.

Những cuộc thẩm vấn bắt đầu.

Dụ dỗ không được, chúng chuyển sang tra tấn.

Theo lời kể của bà được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, có lần đối phương trói tay chân bà vào một cây tre rồi dìm xuống nước. Khi thấy bà gần kiệt sức, chúng lại kéo lên để tiếp tục thẩm vấn.

Chúng còn ba lần dựng cảnh đưa bà ra xử bắn.

Người nữ du kích bị trói vào gốc cây, bịt mắt.

Tiếng súng nổ sát bên tai.

Mục đích chỉ có một:

làm bà tin rằng mình sắp chết và buộc bà phải khai.

Nhưng sau ba tháng giam giữ và tra khảo, Nguyễn Thị Chiên vẫn không tiết lộ bí mật của tổ chức.

Không có đủ chứng cứ, đối phương phải thả bà.

Người trở về làng khi ấy không còn nguyên vẹn như trước.

Những trận tra tấn để lại thương tích trên cơ thể.

Chân đau đến mức việc đi lại cũng khó khăn.

Nhưng vừa trở về, Nguyễn Thị Chiên lại tiếp tục hoạt động.

Mười trận đánh trong bảy tháng

Năm 1951 là một trong những giai đoạn Nguyễn Thị Chiên hoạt động mạnh nhất.

Theo bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh đăng trên Báo Nhân Dân năm 1952, chỉ trong đợt thi đua từ ngày 19/5 đến 19/12/1951, Nguyễn Thị Chiên đã cùng lực lượng của mình thắng 10 trận, tự tay tước 15 khẩu súng và bắt sống 20 đối phương, trong đó có một sĩ quan Pháp.

Một trong những trận nổi tiếng diễn ra trên Đường 39.

Nguyễn Thị Chiên cùng đội du kích phối hợp với bộ đội chủ lực đánh lực lượng Âu - Phi.

Báo Quân đội nhân dân ghi nhận trong trận này, người nữ du kích đã trực tiếp tham gia chiến đấu và bắt tù binh; từ những chiến công ấy, bà được đồng đội và nhân dân biết đến với hình ảnh “người phụ nữ tay không bắt giặc”.

Vũ khí của lực lượng du kích khi đó rất thiếu thốn.

Trong Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam hiện vẫn lưu giữ một hiện vật gắn với bà:

một chiếc mã tấu.

Đó từng là một trong những vũ khí Nguyễn Thị Chiên sử dụng trong những trận chống càn thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

Một người phụ nữ trẻ.

Một chiếc mã tấu.

Một đơn vị du kích hoạt động giữa vùng địch thường xuyên càn quét.

Những điều kiện ấy hoàn toàn không tương xứng với một đội quân được trang bị súng đạn hiện đại.

Nhưng chiến tranh du kích không chỉ dựa vào vũ khí.

Nó dựa vào dân.

Dựa vào địa hình.

Dựa vào sự bất ngờ.

Và đặc biệt là dựa vào những người hiểu từng con đường, từng bờ ruộng, từng ngôi nhà trong làng quê mình.

Không bỏ lại thương binh

Có một chi tiết khác được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt ghi nhận khi viết về Nguyễn Thị Chiên.

Trong những trận đánh mà bà tham gia, không để bỏ sót thương binh.

Chi tiết ấy ít nổi tiếng hơn những câu chuyện bắt tù binh hay tước súng.

Nhưng nó nói lên một phần rất khác của chiến tranh.

Một trận đánh không kết thúc khi tiếng súng ngừng.

Sau đó còn những người bị thương.

Còn người phải đưa đồng đội về phía sau.

Còn việc bảo vệ từng người trong đơn vị.

Trong trận đánh bốt An Bồi đầu năm 1952, Nguyễn Thị Chiên cùng đồng đội vượt hàng rào, chiến đấu trong đồn và bắt được những người còn chống cự. Sau trận đánh, bà còn tham gia đưa 6 thương binh ra khỏi khu vực nguy hiểm an toàn.

Với người nữ trung đội trưởng ấy, giữ được đồng đội trở về cũng quan trọng như giành thắng lợi.

Người đứng trước mặt chị

Nhưng có lẽ thử thách lớn nhất với Nguyễn Thị Chiên không xảy ra trong một cuộc đấu súng.

Nó xảy ra sau khi súng đã im.

Du kích bắt được một viên đồn trưởng.

Nguyễn Thị Chiên nhận ra người tù binh đó.

Theo bài viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh:

hắn chính là người đã giết anh trai chị.

Chúng ta không biết chính xác bao nhiêu suy nghĩ đã đi qua người phụ nữ trẻ trong khoảnh khắc ấy.

Chỉ biết rằng Nguyễn Thị Chiên đã mất người thân vì chiến tranh.

Bản thân bà cũng vừa trải qua những tháng bị bắt và tra tấn.

Và bây giờ, người gây ra một phần mất mát ấy đang nằm trong tay lực lượng của bà.

Nhưng Nguyễn Thị Chiên không để nỗi đau cá nhân quyết định cách hành xử.

Bà giải thích cho tù binh về chính sách khoan hồng của Chính phủ cách mạng.

Rồi thả hắn.

Một việc nghe tưởng đơn giản.

Nhưng đặt vào hoàn cảnh một người vừa chịu mất mát gia đình, nó là một lựa chọn rất khó.

Người nữ du kích đã phân biệt rõ:

thù nhà là chuyện của cá nhân; nhiệm vụ cách mạng là chuyện lớn hơn.

Một kết quả không cần tiếng súng

Điều xảy ra sau đó cho thấy quyết định ấy không chỉ mang ý nghĩa nhân đạo.

Người đồn trưởng sau khi được khoan hồng đã tác động, kêu gọi thêm nhiều binh lính khác ra hàng.

Không cần một viên đạn.

Không cần thêm một trận đánh.

Từ một tù binh được đối xử theo chính sách, những người khác hiểu rằng ra hàng không đồng nghĩa với việc bị trả thù.

Trong chiến tranh, có những chiến thắng giành được bằng hỏa lực.

Nhưng cũng có những chiến thắng bắt đầu từ cách đối xử với một người đã buông súng.

Và có lẽ đó cũng là lý do Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ nhắc tới thành tích chiến đấu của Nguyễn Thị Chiên.

Trong bài viết về bà năm 1952, Người nhấn mạnh cả việc bám dân, yêu thương đồng đội và thực hiện đúng chính sách.

Người phụ nữ 22 tuổi giữa những Anh hùng

Tháng 5/1952, tại chiến khu Việt Bắc diễn ra Đại hội Anh hùng và Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất.

Từ khắp các chiến trường và ngành sản xuất, những con người có thành tích đặc biệt được lựa chọn về báo cáo.

Trong số đó có những cái tên sau này đi vào lịch sử:

La Văn Cầu.

Cù Chính Lan.

Nguyễn Quốc Trị.

Và Nguyễn Thị Chiên.

Bà là nữ du kích duy nhất được lựa chọn báo cáo điển hình tại Đại hội.

Khi ấy, Nguyễn Thị Chiên mới 22 tuổi.

Một bức ảnh tư liệu còn lưu lại đến hôm nay ghi lại khoảnh khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng cùng những Anh hùng, Chiến sĩ thi đua tại Việt Bắc; Nguyễn Thị Chiên cũng có mặt trong hàng người ấy.

Ngày 19/5/1952, Nguyễn Thị Chiên được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, trở thành nữ Anh hùng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Cũng trong thời gian này, Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp viết bài về người nữ du kích 22 tuổi trên Báo Nhân Dân.

Đó có lẽ là một sự ghi nhận đặc biệt.

Bởi điều được nhắc tới không chỉ là số trận đánh.

Không chỉ là số súng thu được.

Không chỉ là số tù binh.

Mà còn là phẩm chất của một con người trong những hoàn cảnh khó khăn nhất.

Chiếc mã tấu còn lại

Sau kháng chiến chống Pháp, Nguyễn Thị Chiên tiếp tục phục vụ trong quân đội.

Bà công tác tại Tổng cục Chính trị, sau đó là Quân khu Thủ đô, được phong quân hàm Trung tá và nghỉ hưu năm 1984.

Bà qua đời ngày 1/6/2016.

Cuộc chiến bà từng tham gia đã lùi xa.

Những đồn bốt năm xưa không còn.

Những con đường ở đồng bằng Bắc Bộ không còn cảnh ngày đêm du kích bí mật vượt qua vòng kiểm soát của quân Pháp.

Nhưng chiếc mã tấu của người nữ du kích vẫn còn được lưu giữ.

Nhìn vào hiện vật ấy hôm nay, rất khó hình dung rằng đã có thời một cô gái hơn hai mươi tuổi phải cầm nó để bảo vệ làng quê mình.

Nhưng có lẽ câu chuyện đáng nhớ nhất về Nguyễn Thị Chiên không nằm ở lưỡi mã tấu.

Nó nằm ở khoảnh khắc bà quyết định không sử dụng sự căm giận của mình để trả thù một người tù binh.

Một chiến thắng khó hơn chiến thắng trên trận địa

Chiến tranh thường khiến người ta dễ nhìn mọi thứ bằng hai phía.

Ta và địch.

Thắng và thua.

Sống và chết.

Nhưng câu chuyện Nguyễn Thị Chiên cho thấy còn một cuộc đấu tranh khác khó nhìn thấy hơn.

Đó là cuộc đấu tranh bên trong mỗi con người.

Khi gặp lại kẻ đã giết người thân của mình, bà hoàn toàn có thể chỉ nghĩ đến nỗi đau riêng.

Nhưng người nữ du kích ấy đã lựa chọn kỷ luật của người cách mạng.

Lựa chọn chính sách chung.

Lựa chọn lợi ích lớn hơn.

Có lẽ vì thế, việc bắt được viên đồn trưởng chưa phải phần đặc biệt nhất của câu chuyện.

Đáng nhớ hơn là cách bà đối xử với hắn sau khi đã bắt được.

Người phụ nữ ấy từng chịu ba tháng tra tấn mà không khai.

Từng chiến đấu trong những cuộc càn quét.

Từng dùng những vũ khí thô sơ đối đầu với quân đội được trang bị tốt hơn.

Từng trực tiếp bắt tù binh.

Nhưng sức mạnh của Nguyễn Thị Chiên không chỉ thể hiện ở khả năng chiến đấu.

Nó còn nằm ở việc khi đã chiến thắng đối phương, bà vẫn đủ tỉnh táo để chiến thắng sự trả thù trong chính mình.

Năm 1952, Nguyễn Thị Chiên trở thành nữ Anh hùng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam khi mới 22 tuổi.

Hơn bảy thập kỷ sau, câu chuyện của bà vẫn để lại một bài học không chỉ dành cho thời chiến:

Bản lĩnh không chỉ là dám đối mặt với kẻ thù.

Có những lúc, bản lĩnh còn là biết đặt việc chung cao hơn nỗi đau của chính mình.

Nguồn tư liệu: Báo Nhân Dân; Báo Quân đội nhân dân; tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam và Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam được Báo Quân đội nhân dân dẫn lại.