Khi Người phụ nữ bước vào một cuộc khởi nghĩa

Trong những câu chuyện về các phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX, hình ảnh người phụ nữ đôi khi xuất hiện ít hơn những người lãnh đạo nam giới. Nhưng điều đó không có nghĩa phụ nữ đứng ngoài các hoạt động chính trị. Nguyễn Thị Bắc, thường được gọi là Cô Bắc, là một trong những phụ nữ tham gia Việt Nam Quốc dân Đảng và gắn cuộc đời mình với phong trào chống thực dân Pháp cuối những năm 1920.

Nguyễn Thị Bắc sinh năm 1904, quê ở Bắc Giang. Bà là chị của Nguyễn Thị Giang – Cô Giang, nhân vật mình vừa làm ở bài 214. Hai chị em đều tham gia Việt Nam Quốc dân Đảng, tổ chức được thành lập năm 1927 và gắn liền với tên tuổi Nguyễn Thái Học.

Trong điều kiện hoạt động bí mật, những thành viên của tổ chức phải đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau để duy trì mạng lưới. Nguyễn Thị Bắc tham gia tuyên truyền, liên lạc và vận động cho tổ chức. Những nhiệm vụ này ít tạo ra một khoảnh khắc nổi bật như một trận đánh, nhưng lại cần thiết để con người ở nhiều địa điểm có thể kết nối và phối hợp với nhau.

Đầu năm 1930, Việt Nam Quốc dân Đảng phát động cuộc khởi nghĩa chống chính quyền thực dân Pháp. Cuộc nổi dậy diễn ra tại Yên Bái và một số địa phương khác nhưng nhanh chóng bị đàn áp. Sau thất bại, chính quyền thực dân tiến hành bắt giữ và xét xử nhiều người tham gia hoặc có liên quan đến tổ chức.

Nguyễn Thị Bắc bị bắt và đưa ra xét xử. Bà sau đó bị kết án tử hình. Ngày 17 tháng 6 năm 1930, tại Yên Bái, bà bị xử tử cùng Nguyễn Thái Học và nhiều đồng chí khác. Nguyễn Thị Bắc khi ấy mới 26 tuổi.

Câu chuyện của Cô Bắc đáng chú ý không chỉ vì bà là một phụ nữ tham gia phong trào cách mạng trong một xã hội còn nhiều giới hạn đối với phụ nữ. Nó còn đặt ra một vấn đề rộng hơn: khi một tập thể được hình thành, ai có cơ hội thực sự đảm nhận những vai trò quan trọng?

Trong công tác nhóm, đôi khi chúng ta vô tình giao vai trò dựa trên những hình dung có sẵn. Người nói to thường được chọn làm trưởng nhóm. Người học tốt được giao trả lời câu hỏi. Trẻ khéo tay luôn phụ trách trang trí. Sau nhiều lần như vậy, mỗi em bị giữ trong một vai trò cố định và ít có cơ hội thử một khả năng khác.

Một em ít nói chẳng hạn chưa chắc không thể dẫn nhóm. Có thể em chỉ cần được chuẩn bị trước thay vì phải ứng biến ngay tại chỗ. Một em học chưa tốt cũng không có nghĩa em không thể hướng dẫn bạn trong một trò chơi mà mình đã hiểu. Nếu người lớn luôn lựa chọn thay trẻ dựa trên ấn tượng ban đầu, những khả năng ấy rất khó xuất hiện.

Vì vậy, trong các hoạt động nhóm có thể sử dụng luân phiên vai trò. Buổi này một em làm trưởng nhóm, buổi sau chuyển sang người khác. Người ghi điểm có thể đổi thành người trình bày; người thường phát biểu có thể nhận nhiệm vụ lắng nghe và tổng hợp ý kiến của các bạn. Việc luân phiên giúp trẻ trải nghiệm nhiều vị trí thay vì bị đóng khung vào một đặc điểm.

Tất nhiên, cơ hội bình đẳng không có nghĩa mọi người phải làm mọi việc giống nhau. Có trẻ cần được hướng dẫn nhiều hơn trước khi nhận một nhiệm vụ mới. Có em không thoải mái khi đứng trước đông người và không nên bị ép chỉ để chứng minh rằng cơ hội đã được chia đều. Điều quan trọng là mở ra khả năng lựa chọn, thay vì quyết định trước rằng một người “không phù hợp” chỉ vì họ chưa từng làm việc đó.

Người hướng dẫn cũng có thể quan sát xem trong nhóm ai thường xuyên bị bỏ lại ngoài quá trình ra quyết định. Khi đặt câu hỏi, có phải chỉ ba em nhanh nhất luôn trả lời? Khi chia dụng cụ, có em nào thường phải nhận phần còn lại? Khi chọn trò chơi, ý kiến của những trẻ ít nói có được hỏi đến không? Những chi tiết nhỏ cho thấy mức độ tham gia thực tế rõ hơn nhiều so với việc chỉ đếm số trẻ có mặt.

Điều này đặc biệt quan trọng với những nhóm trẻ có sự khác biệt về năng lực học tập. Nếu mọi hoạt động đều ưu tiên tốc độ và đáp án đúng, trẻ tiếp thu chậm sẽ liên tục đứng ở vị trí bất lợi. Có thể bổ sung những nhiệm vụ cần quan sát, sáng tạo, phối hợp hoặc ghi nhớ hình ảnh để nhiều dạng năng lực khác nhau có cơ hội xuất hiện.

Khi một em lần đầu đảm nhận một vai trò mới, kết quả có thể chưa tốt. Nhưng đó không nhất thiết là bằng chứng rằng em không phù hợp. Người lớn cũng cần thời gian để học một công việc mới, và trẻ em càng cần cơ hội thử, nhận phản hồi rồi thử lại. Trao cơ hội mà không cho phép sai sót thì cơ hội ấy vẫn chưa thực sự trọn vẹn.

Cuộc đời Nguyễn Thị Bắc diễn ra trong một bối cảnh lịch sử hoàn toàn khác với những hoạt động xã hội hiện nay. Tuy nhiên, việc một người phụ nữ trẻ xuất hiện với tư cách một thành viên trực tiếp của phong trào chống thực dân giúp chúng ta nhìn lại một điều dễ bị bỏ qua: những vai trò quan trọng trong một tập thể không mặc nhiên thuộc về một kiểu người nhất định.

“Người phụ nữ bước vào một cuộc khởi nghĩa” vì vậy không chỉ nhắc đến sự hiện diện của Cô Bắc trong Việt Nam Quốc dân Đảng. Câu chuyện còn gợi một cách nhìn về cơ hội tham gia: đừng vội xác định khả năng của một người dựa trên vai trò họ từng có. Trong một nhóm trẻ, đôi khi điều cần thiết chỉ là cho một em cơ hội thử một vị trí mới, hỗ trợ vừa đủ và cho phép em học từ lần đầu chưa hoàn hảo. Khi vai trò không bị đóng khung, chúng ta mới có cơ hội nhìn thấy những khả năng trước đó chưa từng được bộc lộ.