Khi súng đạn phải bật khóc trước tình người

Khi súng đạn phải bật khóc trước tình người

“Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh

Người vị quốc vong thân nào có tội

Chỉ có tình người là không biên giới

Sưởi ấm lòng nhau giữa buổi phân ly.”

Trong căn phòng nhỏ rợp bóng mát trên phố Minh Khai, giữa lòng Hà Nội cổ kính, không gian như ngưng đọng trên những vệt nắng hanh vàng chiếu qua ô cửa. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Chu Chí Thành lặng im ngồi bên bàn làm việc, những ngón tay gầy guộc khẽ lật giở từng tấm phim âm bản cũ. Suốt một đời trai trẻ rong đuổi qua những vùng tuyến lửa, ông đã thu vào ống kính hàng vạn khoảnh khắc của lịch sử. Nhưng mỗi khi cầm trên tay bộ ảnh gồm bốn bức: “Tay bắt mặt mừng”, “Hai người lính”, “Cầu Quảng Trị” và “Những bàn tay lưu luyến”, lồng ngực người nghệ sĩ lão thành lại run lên những nhịp đập thổn thức. Đó không đơn thuần là tư liệu, mà là một khúc vĩ thanh kiêu hãnh về tình đồng loại, một biểu tượng nhân văn được khai sinh giữa lòng cuộc chiến tàn khốc.

Ngược dòng ký ức về năm 1966, chàng sinh viên năm ba Khoa Văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội – Chu Chí Thành – xếp bút nghiên theo tiếng gọi của Tổ quốc. Mang theo niềm tin phơi phới của tuổi đôi mươi vào ngày độc lập, ông khoác ba lô lên đường, chọn chiếc máy ảnh làm bạn đồng hành với suy nghĩ giản dị: ống kính sẽ ghi lại những tư liệu sống động và có giá trị trường tồn nhất. Cuối năm 1967, ông chính thức bước vào tổ ảnh quân sự của Thông tấn xã Việt Nam, bắt đầu hành trình đi qua cái chết để săn tìm những khoảnh khắc bất tử. Từ Hà Nội đau thương mà anh hùng trong 12 ngày đêm khói lửa, đến mảnh đất cháy sạm Quảng Bình, Quảng Trị, dấu chân ông in hằn trên khắp các chiến hào. Sống và chết với ông ngày ấy đôi khi chỉ cách nhau một nhịp bom rơi, một làn đạn lạc.

Bước ngoặt định mệnh đến vào cuối tháng ba năm 1973. Nhận nhiệm vụ vào Quảng Trị theo dõi sự kiện trao trả tù binh sau Hiệp định Paris, tay máy trẻ Chu Chí Thành thường tranh thủ những khoảng lặng hiếm hoi để lội bộ đến các vùng giáp ranh. Khi đặt chân đến chốt Long Quang (xã Triệu Trạch, huyện Triệu Phong), ông ngỡ ngàng trước một khung cảnh tưởng chừng như hoang đường: Tại bãi đất trống còn khét lẹt mùi thuốc súng, những người lính của hai bên giới tuyến đang ngồi lại bên nhau. Họ chia nhau từng ngụm nước, chuyền tay nhau điếu thuốc lá đỏ lửa và râm ran trò chuyện về quê nhà, về mẹ già, về ước mơ ngày hết chiến tranh. Trong thời khắc vĩ đại đó, khát vọng hòa bình ánh lên vẹn nguyên trong từng ánh mắt, nụ cười của những chàng trai măng tơ. Dẫu khoác trên mình màu áo lính khác biệt, ước mơ của họ vẫn chung một dòng máu đỏ.

Giữa bầu không khí đặc biệt ấy, khi ranh giới thù hận bỗng chốc nhạt nhòa, một người lính Thủy quân lục chiến Cộng hòa – anh Bùi Trọng Nghĩa – đã chủ động bước đến, khoác tay qua vai người chiến sĩ Quân Giải phóng Nguyễn Huy Tạo. Anh lính Sài Gòn quay sang nhìn chàng phóng viên trẻ và cười nói: “Anh chụp cho chúng em một kiểu ảnh nhé!”

Hai người lính: Chiến sĩ Quân Giải Phóng Nguyễn Huy Tạo và anh lính Sài Gòn Bùi Trọng Nghĩa, tại chốt Long Quang, xã Triệu Trạch, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị, mùa Xuân 1973. (Ảnh: Chu Chí Thành)   

Thoáng chút ngỡ ngàng, Chu Chí Thành lập tức đưa máy lên bấm. Khung hình bấm máy, và bức ảnh mang tên “Hai người lính” ra đời. Nụ cười rạng rỡ, trong trẻo của hai chàng trai tuổi đôi mươi tựa vào nhau, thân thiết như những người bạn đồng trang lứa gặp lại sau chuỗi ngày xa cách, đã hóa thành lời “tiên tri” vô giá cho ngày Bắc – Nam sum họp một nhà. Bức ảnh mang thông điệp nhân văn lớn lao ấy, cùng với cảnh bắt tay rộn rã trong “Tay bắt mặt mừng”, nét lưu luyến tiễn đưa trên sông Thạch Hãn của “Những bàn tay lưu luyến”, và hình ảnh cây cầu sập gãy mang tính gạch nối của “Cầu Quảng Trị”, đã tạo nên một thiên trường ca lay động lòng người.

Tác phẩm ảnh "Tay bắt mặt mừng" giữa Quân Giải phóng, du kích và những người lính Cộng hòa tại chốt Long Quang, xã Triệu Trạch, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị, mùa Xuân 1973. (Ảnh: Chu Chí Thành)

Tác phẩm "Những bàn tay lưu luyến", hình ảnh về những người lính Sài Gòn được trả tự do và các chiến sỹ Giải phóng lưu luyến vẫy chào nhau trên sông Thạch Hãn mùa Xuân năm 1973. (Ảnh: Chu Chí Thành)

Tác phẩm “Cầu Quảng Trị” - nơi mà những người lính của hai bên chiến tuyến từng giáp chiến. (Ảnh: Chu Chí Thành)

Thế nhưng, số phận của bộ ảnh ấy cũng thăng trầm như chính cuộc chiến. Vào thời điểm ra đời, vì tính chất nhạy cảm của bối cảnh thời cuộc, bức ảnh “Hai người lính” từng không được phép phát hành vì sợ các lực lượng thù địch bóp méo, xuyên tạc. Trân quý giá trị nhân bản của nó, nghệ sĩ Chu Chí Thành đã cẩn thận cất giữ suốt mấy mươi năm như một báu vật của cuộc đời cầm máy. Phải đến tận năm 2007, khi đất nước đã đi qua giông bão, tác phẩm mới lần đầu tiên bước ra ánh sáng trong các cuộc triển lãm tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, ngay lập tức gây chấn động sâu sắc bởi giá trị tình người quá đỗi thiêng liêng.

Cũng từ khoảnh khắc ấy, người nghệ sĩ già bắt đầu cuộc hành trình ròng rã kiếm tìm lại hai nhân vật trong ảnh. Sau nhiều năm tìm kiếm, điều kỳ diệu ngỡ như cổ tích đã xảy ra. Năm 2015, người chiến sĩ giải phóng Nguyễn Huy Tạo xuất hiện. Hai năm sau, vượt qua những mặc cảm dĩ vãng, người lính bên kia chiến tuyến Bùi Trọng Nghĩa cũng lên tiếng. Để rồi vào năm 2018, tròn 45 năm sau cái khoác vai lịch sử năm nào, ba người đàn ông – một người bấm máy và hai người trong ảnh – đã có một cuộc hội ngộ đẫm nước mắt giữa lòng Hà Nội hòa bình. Họ đứng bên nhau, mái tóc đã nhuộm màu mây trắng, ôm lấy nhau để minh chứng rằng tình yêu thương và sự hòa hợp dân tộc luôn là phương thuốc kỳ diệu nhất để chữa lành mọi vết thương.

Năm 2022, cụm tác phẩm “Hai người lính” đã vinh dự mang về cho nhà báo lão thành Chu Chí Thành Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật – phần thưởng cao quý và trọn vẹn nhất cho một đời cống hiến thầm lặng. Câu chuyện về hai người lính bên giới tuyến năm ấy mãi là một nốt nhạc trầm sâu sắc, nhắc nhở thế hệ hôm nay rằng: Hòa bình không chỉ được định đoạt bằng tiếng vang của súng đạn, mà nó thực sự hồi sinh khi con người biết buông bỏ hận thù, dùng sự bao dung và lòng nhân ái để dang tay ôm lấy nhau dưới một sắc trời quê hương.