KHI THẾ GIỚI ĐỔI GIỌNG PHẦN 1

1) 1971: Thế giới bắt đầu “tái sắp xếp” và chiến tranh Việt Nam đổi nhịp

Năm 1971, cái không khí quốc tế quanh Việt Nam đã khác trước. Người Mỹ, sau những năm đổ quân ồ ạt, sau những cơn chấn động dư luận, sau những dòng người phản chiến và những câu hỏi nhức nhối trong Quốc hội, bắt đầu tìm cách thoát ra khỏi cuộc chiến theo một lối thoát “có danh dự”. Họ gọi đó là “Việt Nam hóa chiến tranh”—một khẩu hiệu nghe có vẻ kỹ thuật, nhưng thực chất là một phép chuyển gánh: rút dần lính Mỹ, tăng vai trò quân đội Sài Gòn, giữ ảnh hưởng bằng hỏa lực và viện trợ.

Nhưng rút quân không đồng nghĩa với hạ nhiệt. Tôi đã nhiều lần nghĩ về những cuộc chiến hiện đại: đôi khi người ta rút bớt người, nhưng lại tăng sức nặng của máy móc; bớt lính, nhưng tăng bom; bớt hiện diện, nhưng tăng điều khiển. 1971 không phải một năm “thở phào”. Nó là năm của những thử nghiệm về cách đánh, cách đàm phán, cách gây sức ép—và bởi vậy, nó là năm mà người lính ở phía ta bước vào cuộc chiến không chỉ chống lại một đối phương trước mặt, mà còn chống lại một hệ thống tính toán phía sau.

Cũng trong năm ấy, thế giới lớn bắt đầu đổi giọng theo cách mà nhiều người khi đó không thể đoán hết. Các cường quốc không chỉ nhìn nhau bằng lưỡi lê—họ nhìn nhau bằng đường dây bí mật, bằng những cuộc gặp thăm dò, bằng những cái bắt tay tưởng như không thể. Khi tôi hồi tưởng, tôi thấy địa chính trị giống như mặt nước sâu: trên mặt có sóng, nhưng dưới đáy mới là dòng chảy. Và dòng chảy năm 1971 mang một ý nghĩa: các bên bắt đầu tái bố trí để tìm lợi thế trong trật tự thế giới, trong đó Việt Nam—đau đớn thay—lại là một điểm nóng vừa “nội chiến”, vừa “chiến tranh ủy nhiệm”, vừa là nơi thử sức của ý chí chính trị.

Vậy nên, khi một chàng trai sinh 10/12/1950 nhập ngũ vào 2/9/1971, ta không chỉ nhìn đó như sự trưởng thành của một cá nhân. Ta phải nhìn đó như một sự nhập cuộc vào một thế cờ mà người ta đang đánh bằng cả quân sự lẫn ngoại giao.

2) Ngày 2/9: Quốc khánh của đất nước, và “quốc khánh” trong lòng một gia đình

Ngày Quốc khánh thường mang vẻ trang trọng. Nhưng tôi vẫn tin rằng vẻ trang trọng thật nhất không nằm ở khẩu hiệu hay nghi thức, mà nằm ở cái khoảnh khắc một người mẹ gấp lại bộ quần áo cho con, một người cha lặng lẽ mài lại con dao đi rừng, một bữa cơm ăn chậm hơn thường ngày, và một câu dặn “đi mạnh giỏi” nói ra mà nghe như nuốt nghẹn.

Những gia đình Việt Nam thời ấy có một thói quen rất lạ: không nói nhiều về nỗi sợ, vì nỗi sợ nói ra sẽ thành gánh nặng. Họ nói về trách nhiệm, về danh dự, về “đến lượt mình”. Họ nói bằng sự im lặng hơn là lời. Và người con trai bước đi, mang theo không chỉ ba lô mà còn mang theo cả cái kỳ vọng mộc mạc của xóm làng: “đi rồi sẽ về”, “đi rồi sẽ thắng”, “đi rồi đất nước sẽ yên”.

Tôi đã gặp nhiều người lính, sau này khi họ kể lại, điều họ nhớ không phải là tiếng hô, mà là cái nhìn cuối cùng của mẹ, là tiếng dép của cha đi ra ngõ, là một người em nắm vạt áo mà không dám khóc. Lịch sử chính thống thường không có những chi tiết ấy. Nhưng lịch sử của con người thì đầy ắp.

Ngày 2/9/1971, anh Hầu Sào Chính nhập ngũ—tôi tin với tất cả những gì một thanh niên hai mươi tuổi có thể có: vừa hừng hực, vừa ngơ ngác; vừa tự hào, vừa lo. Người ta thường tưởng người lính bước vào chiến tranh bằng sự chắc chắn. Không. Người lính bước vào bằng một thứ rất mong manh: niềm tin. Và niềm tin ấy, nếu không được nâng đỡ bằng lý tưởng, sẽ sớm bị bào mòn bởi mưa rừng, đói khát, sốt rét, và cái chết của đồng đội.

3) 1971: Khi chiến trường không chỉ là nơi giao tranh, mà còn là nơi “tạo thế” cho đàm phán

Từ góc nhìn đối ngoại, tôi luôn thấy chiến tranh Việt Nam có hai mặt trận: mặt trận súng đạn và mặt trận ngoại giao. Hai mặt trận ấy không song song yên ổn; chúng va vào nhau, thúc nhau, kéo nhau. Nhiều quyết định quân sự được tính với mục đích chính trị. Nhiều câu chữ ngoại giao dựa vào thực lực chiến trường.

Năm 1971, những cuộc tiếp xúc và tính toán của các bên liên quan nhiều đến câu hỏi: “khi nào và bằng cách nào rút ra mà vẫn giữ được lợi ích?” Đối phương muốn rút mà không thua; ta muốn hòa bình nhưng phải là hòa bình có độc lập, có chủ quyền thật sự. Những khác biệt ấy khiến chiến trường trở thành nơi kiểm chứng ý chí: ai chịu được lâu hơn, ai giữ được kỷ luật hơn, ai có thể biến tổn thất thành sức mạnh.

Trong một thế cờ như vậy, mỗi người lính nhập ngũ là một “đơn vị” của ý chí quốc gia. Nghe có vẻ lớn lao, nhưng lại rất thực tế: không có người lính, không có chiến trường; không có chiến trường, không có thế; không có thế, đàm phán chỉ là lời nói.

Vậy nên, ngày 2/9/1971 của anh Chính, nhìn từ xa, chính là một điểm nhỏ nằm trên đường cong lớn của lịch sử: đường cong đi tới quyết định.

4) Cái khắc nghiệt của năm 1971: chiến tranh đã dài, và sự chịu đựng thành tiêu chuẩn

Một trong những điều tàn nhẫn nhất của chiến tranh kéo dài là: nó biến sự chịu đựng thành thước đo bình thường. Những năm trước đó, nhiều người còn tin chiến tranh sẽ kết thúc sớm. Đến 1971, người ta hiểu cuộc chiến này sẽ không kết thúc bằng vài trận đánh hay vài tuyên bố.

Sự khắc nghiệt của 1971 không chỉ nằm ở bom đạn, mà nằm ở tâm thế: phải chấp nhận sống trong một trạng thái lửng lơ giữa hy vọng và hoài nghi. Ở trong nước, hậu phương phải gồng lên. Ở ngoài mặt trận, người lính phải học cách sống với thiếu thốn lâu dài: lương thực, thuốc men, và nhất là giấc ngủ yên.

Khi tôi nghĩ về một tân binh như anh Chính, tôi thường tưởng tượng điều đầu tiên anh gặp không phải địch, mà là kỷ luật: dậy đúng giờ, đi đúng hàng, mang đúng số ký, im lặng đúng lúc. Kỷ luật ấy không phải để làm đẹp đội ngũ; nó là điều kiện sống còn. Trong rừng, một tiếng động sai có thể đổi bằng sinh mạng. Trên đường hành quân, một bước chân lệch có thể kéo theo cả tiểu đội lạc hướng.

Chiến tranh, nói cho cùng, dạy người ta một bài học mà hòa bình ít khi dạy: sự sống dựa vào trật tự. Và trật tự ấy được trả giá bằng tự do cá nhân.

5) Dấu hiệu của một “bước ngoặt”: những toan tính quốc tế dày lên quanh Việt Nam

Có thời kỳ, Việt Nam là tiêu điểm của thế giới bởi bom đạn. Có thời kỳ khác, Việt Nam lại là tiêu điểm bởi những đường dây ngoại giao bí mật. Năm 1971 là lúc hai thứ ấy cùng lúc dày lên.

Trong những cuộc phân tích nội bộ mà sau này tôi được đọc, người ta hay nói đến “cửa sổ cơ hội”, “điểm rơi”, “tương quan lực lượng”. Nhưng ngoài đời, “cửa sổ” ấy mở ra bằng những điều rất thô: bằng số quân rút ra, số quân bổ sung, bằng lượng viện trợ, bằng những thay đổi trong ưu tiên chiến lược của các cường quốc.

Và tôi luôn bị ám ảnh bởi khoảng cách giữa “lời nói” và “giá phải trả”. Ở bàn hội nghị, người ta cân nhắc từng chữ. Ở chiến trường, người lính trả giá bằng xương thịt. Trong năm 1971, khoảng cách ấy có thể còn lớn hơn, vì cuộc chiến đang chuyển trạng thái: từ sự can dự trực tiếp của Mỹ sang sự can dự mang tính điều khiển, khiến cho việc kết thúc chiến tranh trở thành một bài toán vừa quân sự vừa thể diện.

Nhưng lịch sử Việt Nam nhiều lần cho thấy: thể diện của một cường quốc có thể là vấn đề; độc lập của một dân tộc mới là điều không thể đặt lên bàn cân.

6) Nhịp kết: Ngày 2/9/1971 như một “nút thắt” của thời đại

Tôi vẫn nghĩ, mỗi người lính nhập ngũ vào thời chiến giống như một nút thắt được buộc vào sợi dây lịch sử: thắt lại để sợi dây không đứt, thắt lại để kéo được con thuyền qua ghềnh. Ngày 2/9/1971 của anh Hầu Sào Chính là một nút thắt như thế.

Nó diễn ra trong một năm mà quốc tế đổi giọng, Mỹ đổi cách đánh, và cuộc chiến ở Việt Nam bước vào giai đoạn vừa căng ở chiến trường vừa nặng ở đàm phán. Nó diễn ra trong một ngày mang tính biểu tượng của độc lập, nhưng độc lập ấy vẫn còn phải trả bằng chiến đấu. Và nó diễn ra đúng vào tuổi hai mươi—cái tuổi đáng lẽ dành cho học hành, yêu đương, mơ ước—nhưng đã được đặt vào một bài toán lớn hơn đời người.

Nếu tôi phải kết lại Phần 1 bằng một mốc lịch sử, tôi sẽ nói thế này:

Năm 1971 là năm mà thế giới bắt đầu dịch chuyển những mảng lớn của bàn cờ, và trong dịch chuyển ấy, Việt Nam không hề nhỏ. Còn ngày 2/9/1971, với riêng anh Hầu Sào Chính, là ngày lịch sử bước vào đời anh—không bằng tiếng kèn, mà bằng một bước chân rời ngõ. Từ bước chân ấy, những năm tiếp theo sẽ mở ra: 1972 dồn lực, 1973 ký kết, 1975 quyết định, và hậu chiến 1976–1977 với những thử thách khác. Nhưng tất cả đều bắt đầu bằng một điều giản dị: một người trẻ chấp nhận đi.