KHI THẾ GIỚI ĐỔI GIỌNG- Phần 7

Có những ngày, nếu nhìn bằng con mắt đời thường, chỉ là một dấu trên lịch. Nhưng nếu nhìn bằng con mắt lịch sử, nó giống như một cái nút thắt được buộc vào sợi dây dài của thời đại. Ngày 2/9/1971, ngày cựu chiến binh Hầu Sào Chính nhập ngũ, với nhiều người là một ngày lễ: Quốc khánh, cờ hoa, diễn văn, tiếng trống, những câu khẩu hiệu được đọc tròn vành rõ chữ. Còn với một gia đình và một bản làng, đó lại là một ngày khác: ngày tiễn con, ngày một đôi mươi rời nhà, ngày một người từ đời sống riêng bước vào đời sống tập thể, từ chuyện nương rẫy bước vào chuyện súng đạn.

Nhưng đối với tôi—người quen nhìn đất nước qua những biến động quốc tế, quen nghe tiếng bước chân của lịch sử trong những cuộc gặp, những công hàm, những tính toán giữa các cường quốc—ngày 2/9/1971 còn là một mối nối. Nó nối giữa cái riêng và cái chung, giữa một đời người và một bàn cờ, giữa một bước chân rời ngõ và cả một chuỗi chuyển động của thế giới đang tái sắp xếp.

Tôi vẫn thường nghĩ về chiến tranh Việt Nam như một cuộc thử thách kép: thử thách của ý chí dân tộc và thử thách của sự kiên nhẫn trước những toan tính quốc tế. Vì Việt Nam không chỉ đánh một cuộc chiến bằng súng, mà còn bị đặt vào một cuộc chiến bằng thời gian: ai chịu được lâu hơn, ai giữ mục tiêu lâu hơn, ai khiến đối phương mỏi trước. Và trong cuộc chiến bằng thời gian ấy, mỗi đợt giao quân, mỗi đoàn tân binh lên đường, là một lời đáp rất cụ thể: chúng ta còn đứng, còn đi, còn dám.

1) 1971: Khi thế giới bắt đầu xoay trục và Việt Nam ở giữa vòng xoáy

Nếu hỏi năm 1971 có gì khác, tôi sẽ nói: nó là năm mà nhiều đường dây quốc tế bắt đầu nóng lên theo kiểu khác. Trước đó, chiến tranh Việt Nam có một thời kỳ Mỹ can dự trực tiếp mạnh mẽ. Đến 1971, người Mỹ đã mệt mỏi, trong nước họ chia rẽ, phong trào phản chiến tạo sức ép, và họ phải tìm cách rút. Nhưng rút không đồng nghĩa buông. Họ chuyển sang “Việt Nam hóa chiến tranh”, chuyển gánh nặng sang quân đội Sài Gòn, vẫn duy trì hỏa lực và viện trợ, vẫn cố giữ thế chủ động trên bàn đàm phán.

Trong cùng thời đoạn ấy, các cường quốc cũng không đứng yên. Người ta bắt đầu nói nhiều hơn về những khả năng xích lại gần nhau, về những kênh tiếp xúc bất ngờ, về sự điều chỉnh chiến lược của các trung tâm quyền lực. Thế giới lớn giống như một ngôi nhà nhiều phòng, và năm 1971 có cảm giác như các cánh cửa giữa các phòng bắt đầu hé mở—không phải vì lòng tốt, mà vì lợi ích.

Việt Nam khi ấy không phải một góc nhỏ. Việt Nam nằm đúng chỗ mà mọi cánh cửa đều muốn nhìn qua. Vì vậy, những thay đổi trong quan hệ giữa các cường quốc, những toan tính về uy tín, về đối đầu, về giảm căng thẳng hay tăng sức ép, đều có thể phản chiếu xuống chiến trường Việt Nam. Và chính trong bối cảnh ấy, ngày 2/9/1971 của một tân binh không còn chỉ là chuyện “đến tuổi thì đi”, mà là chuyện một cá nhân bước vào chỗ chịu lực của một giai đoạn lịch sử.

Tôi hay hình dung lịch sử như một cây đòn gánh: hai đầu là những lực lớn, ở giữa là thân cây, và dưới thân cây là vai người. Vai người ở đây là vai của hàng triệu thanh niên. Không có họ, đòn gánh không đứng. Và trong năm 1971, khi lực hai đầu thay đổi, vai người lại càng phải chắc.

2) Ngày 2/9: biểu tượng quốc gia và “biểu tượng riêng” của một đời người

Ngày Quốc khánh là ngày người ta nói về độc lập. Nhưng độc lập, như chúng ta hiểu, không phải một trạng thái tự nhiên. Nó là một trạng thái phải bảo vệ. Và bảo vệ bằng cái gì? Bằng luật pháp, bằng quản trị, bằng ngoại giao—đúng. Nhưng trước hết, trong hoàn cảnh chiến tranh, bảo vệ bằng con người.

Vì vậy, khi Hầu Sào Chính nhập ngũ đúng ngày 2/9, điều ấy vừa mang tính trùng hợp, vừa mang tính biểu tượng. Trùng hợp của thời gian. Biểu tượng của ý nghĩa: đi để giữ cho ngày này còn là ngày lễ chứ không phải ngày tưởng niệm. Đi để chữ “độc lập” không nằm trên giấy mà đứng vững trên đất.

Tôi không biết trong lễ giao quân ấy, anh nghĩ gì. Nhưng tôi biết tâm lý chung của tân binh thời ấy thường là một hỗn hợp: tự hào và lo lắng. Tự hào vì thấy mình đang làm điều lớn. Lo lắng vì lần đầu rời nhà, lần đầu cầm súng, lần đầu bước vào một đời sống mà cái chết không còn là khái niệm xa.

Và với gia đình, cảm giác còn phức tạp hơn. Người mẹ không dám khóc to. Người cha không dám nói nhiều. Xóm làng không dám giữ chân. Bởi giữ chân con người trước lịch sử là một ích kỷ mà thời ấy ít ai cho phép mình có. Họ tiễn, và họ nén. Nén nước mắt vào trong, nén nỗi sợ vào trong, rồi biến nén ấy thành lời dặn: “Đi mạnh giỏi, giữ mình, giữ đồng đội.”

Chính sự nén ấy làm nên vẻ đẹp nghiêm của một thời. Và tôi nghĩ, lịch sử của chúng ta có một phần nằm trong sự nén đó: nén để không gãy.

3) “Biên chế” và “hành quân”: khi con số trở thành đường đời

Người ta ghi: F304–E121–d3–C1, chiến trường miền Nam hướng Buôn Ma Thuột. Những ký hiệu ấy trên giấy rất ngắn. Nhưng trên đời, nó là một quãng đường dài.

Ở cấp nhà nước, “biên chế” là tổ chức lực lượng. Ở cấp người lính, biên chế là một gia đình thứ hai, một cộng đồng sinh tử. Nó định hình cách người lính sống và chết. Và hành quân, đối với người lính, không chỉ là di chuyển. Nó là sự rèn luyện của ý chí trong điều kiện thiếu thốn: đi trong rừng, chịu sốt rét, chịu đói, chịu mưa, chịu im lặng. Hành quân là một dạng chiến đấu không tiếng nổ.

Hướng Buôn Ma Thuột, Tây Nguyên, lại càng không phải là một con đường nhẹ. Tây Nguyên là một địa bàn vừa rộng vừa hiểm. Nó quan trọng về chiến lược, nhưng khắc nghiệt về đời sống. Muỗi, rừng rậm, địa hình dốc, thời tiết thất thường—tất cả là kẻ thù không mang quân phục. Và người lính phải thắng cả những kẻ thù ấy trước khi thắng kẻ thù có súng.

Nhìn từ góc độ lịch sử, việc điều quân, bố trí lực lượng, chọn hướng Tây Nguyên là một quyết định chiến lược. Nhìn từ góc độ con người, nó là việc một chàng trai đôi mươi chấp nhận đánh đổi đời sống quen thuộc để bước vào vùng đất mà mỗi ngày đều là thử thách. Hai góc nhìn ấy gặp nhau ở một điểm: “chọn” ở cấp trên sẽ thành “chịu” ở cấp dưới. Và lịch sử được thực hiện bằng những người biết chịu.

4) Bàn cờ quốc tế và bàn cờ trong lòng người lính

Trong các phân tích quốc tế, người ta hay nói “bàn cờ”. Nhưng bàn cờ quốc tế là một ẩn dụ lạnh. Cái lạnh ấy khiến người ta đôi khi quên rằng quân cờ là con người. Người ta dịch chuyển quân cờ bằng tay; người lính dịch chuyển bằng chân và bằng máu.

Năm 1971, khi các cường quốc điều chỉnh chiến lược, khi Mỹ tìm lối thoát, khi đàm phán diễn ra song song với chiến sự, người lính Việt Nam đứng trong vị trí rất đặc biệt: anh là người chịu tác động của mọi toan tính, nhưng anh lại không được tham gia toan tính. Anh không quyết định hội nghị. Anh không quyết định thông cáo. Anh không quyết định cuộc gặp bí mật. Nhưng anh là người làm cho mọi quyết định ấy có ý nghĩa hoặc mất ý nghĩa.

Đó là nghịch lý của lịch sử: người chịu trách nhiệm nhiều nhất thường là người có ít quyền quyết định nhất. Và vì vậy, tôi luôn có một sự trân trọng đặc biệt với người lính. Không phải vì họ “thần thánh”, mà vì họ gánh phần nặng của một cấu trúc mà họ không thiết kế.

Tôi hình dung một người lính như Hầu Sào Chính trong những năm đầu: nghe tin đàm phán mà vẫn phải đi; nghe tin rút quân mà vẫn phải đánh; nghe tin hòa bình mà vẫn phải đào hầm. Những mâu thuẫn ấy có thể làm người ta rối. Nhưng người lính thời ấy thường chọn một cách để không rối: tin vào mục tiêu giản dị nhất—đất nước phải yên, nhà mình phải yên.

5) Từ 1971 tới 1975: vì sao “nút thắt” ngày nhập ngũ lại quan trọng?

Ngày nhập ngũ chỉ là một ngày, nhưng nó mở ra một chuỗi. Nếu không có ngày ấy, sẽ không có những năm sau trong đời lính: 1972 dồn lực, 1973 ký kết, 1975 thống nhất, 1976–1977 ổn định, rồi 12/1977 trở về. Tất cả những năm ấy, với một đời người, là một quãng thanh xuân. Và với đất nước, là quãng quyết định.

Năm 1975, Tây Nguyên—Buôn Ma Thuột—trở thành một trong những điểm mở thế quan trọng. Nếu Hầu Sào Chính đã hành quân, chiến đấu theo hướng đó, thì ngày nhập ngũ 1971 của anh như một mũi tên bắt đầu từ hậu phương và đi tới điểm then chốt của lịch sử. Mũi tên ấy không đơn độc; nó là một trong vô số mũi tên. Nhưng vô số mũi tên mới thành trận đồ.

Nhìn như vậy, ngày 2/9/1971 không chỉ là “một thanh niên nhập ngũ”. Nó là một điểm trong mạng lưới huy động của cả dân tộc, trong một giai đoạn mà quốc tế biến động, trong nước quyết liệt, và tương lai còn chưa rõ. Nếu dân tộc không huy động được những ngày như vậy, lịch sử sẽ rẽ khác.

6) Sau 1975: nút thắt không được tháo, mà chuyển thành “chốt giữ” cho hòa bình

Có một sự thật thường bị bỏ qua: người lính không chỉ tạo nên chiến thắng, mà còn giữ cho chiến thắng thành hòa bình. Hầu Sào Chính phục vụ đến 12/1977 là một minh chứng rõ: sau 30/4/1975, việc ổn định xã hội, giữ trật tự, tái thiết, là một mặt trận khác. Và ở mặt trận ấy, những người lính có kỷ luật là lực lượng giúp xã hội không trượt.

Tôi thấy ngày nhập ngũ 1971 giống như nút thắt đầu dây. Đến 1975, dây được kéo căng và đạt mục tiêu. Nhưng sau đó, dây không được tháo ngay, mà được dùng để buộc giữ trật tự. Đến 12/1977, người lính mới thật sự rời khỏi sợi dây tập thể ấy để trở về đời sống riêng.

Và đời sống riêng cũng không hoàn toàn “riêng”. Một cựu binh trở về bản làng mang theo phẩm chất quân ngũ, mang theo ký ức, mang theo sự từng trải. Anh góp phần vào hòa bình theo cách thầm lặng: lao động, nuôi con, giữ nề nếp, làm gương. Đó là sự tiếp nối của lịch sử trong đời thường.

7) Một suy nghĩ cuối: lịch sử cần được kể bằng cả mốc lớn và mốc người

Lịch sử chính thống thường kể bằng mốc lớn: chiến dịch, hiệp định, ngày thống nhất. Nhưng nếu chỉ kể như vậy, lịch sử sẽ thiếu da thịt. Da thịt của lịch sử là những mốc người: ngày nhập ngũ, ngày hành quân, ngày mất bạn, ngày nhận thư, ngày xuất ngũ, ngày về nhà. Những mốc người ấy không làm thay đổi bản đồ ngay, nhưng làm nên bản đồ theo nghĩa sâu: bản đồ của ký ức và bản đồ của giá phải trả.

Ngày 2/9/1971 của Hầu Sào Chính, vì vậy, là một mốc người có sức gợi. Nó đặt một đời người vào đúng dòng chảy của thời đại. Nó cho thấy Quốc khánh không chỉ là lễ, mà là nghĩa vụ. Nó cho thấy ngoại giao không chỉ là câu chữ, mà là sức chịu đựng của người lính. Nó cho thấy chiến thắng không chỉ là đỉnh, mà là quá trình tích lũy của những ngày nhỏ.

8) Nhịp kết theo mốc lịch sử: từ 2/9/1971 đến 12/1977 — một vòng cung đời lính trong vòng cung dân tộc

Tôi kết Phần 7 bằng một vòng cung thời gian, vì vòng cung ấy nói lên đầy đủ mối nối giữa cá nhân và lịch sử.

• 2/9/1971: một chàng trai đôi mươi nhập ngũ, mang theo lời dặn của gia đình, bước vào đơn vị F304–E121–d3–C1, hướng về chiến trường miền Nam, nơi Tây Nguyên và Buôn Ma Thuột là những địa danh không chỉ trên bản đồ mà trong vận mệnh.

Vòng cung ấy, nhìn kỹ, không chỉ là hồ sơ. Nó là câu trả lời cho câu hỏi: một cá nhân đứng ở đâu trong lịch sử? Cá nhân đứng ở nơi lịch sử cần sức người nhất. Và lịch sử, nếu không muốn trở thành sự kể khô, phải nhớ điều đó.

Ngày 2/9/1971 không còn là một dấu chấm trên giấy. Nó là nút thắt trên sợi dây của thời đại—một nút thắt được buộc bằng quyết tâm của một chàng trai và bằng sự lặng lẽ của một gia đình, nhưng nó giữ cho sợi dây không đứt trong những năm gió lớn. Và khi gió đã đổi, nút thắt ấy vẫn còn ý nghĩa: nó nhắc ta rằng mọi mốc lịch sử đều có bóng dáng con người. Không có con người, lịch sử chỉ là chữ. Có con người, lịch sử mới là đời.