KHI TRI THỨC CHỌN TRỞ VỀ

Nếu một ngày, sau nhiều năm học tập và nỗ lực, ta đứng trước cơ hội bước tiếp trên

con đường tương lai rộng mở, liệu ta có đủ can đảm để quay về nơi đang cần mình

hơn cả? Tôi từng nghĩ đó là một câu hỏi chỉ có trong những trang sách lịch sử, cho

đến khi biết câu chuyện về Giáo sư Lê Văn Thiêm — người đã rời giảng đường châu

Âu để trở về Việt Nam giữa những năm tháng kháng chiến gian lao.

Có những sự trở về không đơn thuần là hành trình đi từ một nơi đến một nơi khác. Đó

còn là sự lựa chọn giữa những điều một người có thể đạt được cho bản thân và những

điều người ấy muốn góp sức tạo dựng cho quê hương. Với Lê Văn Thiêm, chuyến trở

về năm 1949 đã trở thành một dấu mốc đáng nhớ trong lịch sử khoa học và giáo dục

Việt Nam.

Sinh năm 1918 tại Hà Tĩnh, Lê Văn Thiêm sớm theo đuổi con đường học tập và

nghiên cứu toán học. Trong bối cảnh đất nước còn nhiều hạn chế về điều kiện giáo

dục và khoa học, ông sang Pháp học tập, tiếp tục nghiên cứu tại Đức và đạt được

những thành tựu đáng kể. Năm 1945, ông bảo vệ luận án tiến sĩ toán học tại Đại học

Göttingen. Sau đó, ông tiếp tục nghiên cứu ở Pháp, đạt học vị tiến sĩ khoa học và được

mời giảng dạy tại Đại học Zürich, Thụy Sĩ.

Nhìn vào hành trình ấy, tôi hiểu rằng để có được một vị trí trong môi trường khoa học

quốc tế, người trí thức phải trải qua biết bao năm tháng học tập, kiên trì và lao động trí

tuệ. Đó là thành quả hoàn toàn xứng đáng với năng lực và nỗ lực của ông. Nếu tiếp

tục ở lại châu Âu, ông có thể phát triển sự nghiệp khoa học trong một môi trường

thuận lợi hơn. Nhưng lịch sử Việt Nam khi ấy đang ở một thời điểm đặc biệt: cuộc

kháng chiến chống thực dân Pháp diễn ra trong muôn vàn thiếu thốn, còn việc xây

dựng nền giáo dục và đào tạo đội ngũ trí thức cho đất nước là một nhiệm vụ cấp thiết.

Năm 1949, Lê Văn Thiêm quyết định trở về Việt Nam. Theo tư liệu của Trường Đại

học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, ông rời châu Âu, đi qua Bangkok

và Campuchia, rồi vào vùng kháng chiến U Minh ở Nam Bộ. Từ một môi trường đại

học tại châu Âu, ông bước vào hoàn cảnh chiến tranh, nơi điều kiện học tập và nghiên

cứu không thể thuận lợi như trước. Ông tham gia công tác giáo dục tại Nam Bộ, góp

phần vào công việc đào tạo con người trong những năm tháng đất nước còn nhiều gian

nan.

Tôi không biết ông đã suy nghĩ gì trong từng chặng đường trở về, cũng không muốn

tự đặt vào lòng ông những lời nói mà lịch sử chưa ghi lại. Nhưng chính lựa chọn đã

được xác nhận ấy khiến tôi suy ngẫm. Lòng yêu nước đôi khi không chỉ thể hiện bằng

những hành động có thể nhìn thấy ngay lập tức. Với một người trí thức, lòng yêu nước

còn có thể nằm trong quyết định đem kiến thức, tài năng và những năm tháng quý giá

nhất của mình đặt vào công cuộc xây dựng đất nước.

Bởi một dân tộc muốn đứng vững không chỉ cần những người bảo vệ từng tấc đất, mà

còn cần những người xây dựng nền tảng để đất nước có thể phát triển lâu dài. Trong

khi những người lính chiến đấu ở tiền tuyến, việc dạy học, đào tạo cán bộ và gây dựng

tri thức cũng là những công việc mang ý nghĩa thiết yếu. Một nền giáo dục được vun

đắp giữa chiến tranh có thể trở thành điểm tựa cho nhiều thế hệ khi hòa bình đến.

Sau khi trở về, Lê Văn Thiêm tiếp tục đảm nhận những trọng trách trong lĩnh vực giáo

dục và khoa học. Ông tham gia xây dựng các cơ sở giáo dục đại học trong kháng

chiến, đào tạo đội ngũ giáo viên và cán bộ khoa học, rồi tiếp tục đóng góp vào sự phát

triển của nền toán học Việt Nam. Ông cùng các đồng nghiệp đặt những nền móng

quan trọng cho cộng đồng toán học nước nhà, trong đó có việc xây dựng Hội Toán

học Việt Nam.

Điều khiến tôi khâm phục không chỉ là học vị hay những vị trí ông từng đảm nhiệm,

mà còn là ý nghĩa lâu dài của những công việc ấy. Một công trình khoa học có thể mở

rộng tri thức; một người thầy có thể đào tạo nhiều thế hệ học trò; một cơ sở giáo dục

được gây dựng có thể tiếp tục phục vụ đất nước qua nhiều năm tháng. Khi tri thức

được truyền lại và phát triển, đóng góp của một người không kết thúc cùng cuộc đời

người ấy. Nó tiếp tục hiện diện trong công việc của những người đến sau.

Có lẽ đó cũng là một trong những trách nhiệm lớn nhất của người trí thức: không xem

tài năng chỉ là tài sản riêng, mà nhận thức được khả năng của mình có thể đem lại điều

gì cho cộng đồng. Điều ấy không có nghĩa người trí thức phải từ bỏ mọi ước mơ cá

nhân. Trái lại, họ cần theo đuổi tri thức bằng tất cả sự nghiêm túc, bởi chính năng lực

chuyên môn mới giúp họ đóng góp một cách thiết thực. Nhưng khi đất nước đứng

trước những nhu cầu cấp bách, câu hỏi về trách nhiệm cũng trở nên không thể né

tránh: tri thức mình tích lũy sẽ chỉ làm đẹp thêm hồ sơ cá nhân, hay có thể góp phần

giải quyết những vấn đề của dân tộc?

Là một học sinh hôm nay, tôi biết mình đang sống trong một hoàn cảnh rất khác. Tôi

không phải đối diện với những lựa chọn giữa giảng đường và vùng kháng chiến như

thế hệ của Lê Văn Thiêm. Nhưng điều đó không có nghĩa trách nhiệm với đất nước đã

trở nên xa vời. Đất nước trong thời bình vẫn cần những con người có năng lực, lòng

trung thực và ý thức trách nhiệm. Một nhà khoa học nghiên cứu nghiêm túc, một bác

sĩ tận tâm, một người kỹ sư tạo ra sản phẩm hữu ích, một người giáo viên hết lòng với

học trò — mỗi người đều có thể góp phần làm cho xã hội tiến lên bằng công việc của

mình.

Từ câu chuyện Lê Văn Thiêm, tôi hiểu rằng yêu nước không chỉ là cảm xúc dâng lên

khi nghe một bài hát hay đứng trước một đài tưởng niệm. Tình yêu ấy cần được

chuyển hóa thành hành động, thành sự học tập bền bỉ, thành ý thức không ngừng hoàn

thiện bản thân và thành trách nhiệm đối với những gì mình làm. Người trẻ không nhất

thiết phải lập tức thực hiện những điều lớn lao. Nhưng chúng tôi không nên xem nhẹ

những việc nhỏ, bởi năng lực của đất nước được tạo nên từ năng lực của từng con

người, còn tương lai chung được vun đắp từ những lựa chọn của hôm nay.

Tôi nghĩ về con đường Lê Văn Thiêm đã đi qua: từ những giảng đường châu Âu đến

vùng kháng chiến ở Việt Nam, từ hành trình tìm kiếm tri thức đến hành trình góp phần

xây dựng một nền khoa học cho dân tộc. Con đường ấy không phải khuôn mẫu mà

mọi người đều phải đi theo. Nhưng nó đặt trước thế hệ sau một câu hỏi sâu sắc về ý

nghĩa của tài năng và trách nhiệm.

Rồi đây, mỗi người trẻ sẽ có một con đường riêng. Có người đi xa để học hỏi, có

người ở lại để xây dựng, có người dành cả đời cho một lĩnh vực mà mình yêu thích.

Điều quan trọng có lẽ không nằm ở việc chúng ta đứng ở đâu, mà ở chỗ chúng ta làm

gì với những điều mình đã được học, những cơ hội mình đã có và khả năng mình đang

sở hữu.

Lịch sử đã có những người mang tri thức trở về khi đất nước còn trong khói lửa. Còn

chúng tôi, những người đang được học tập trong hòa bình, sẽ làm gì để xứng đáng với

những nền móng mà thế hệ trước đã dày công dựng xây?

Tôi chưa có câu trả lời đủ lớn. Nhưng từ câu chuyện của Giáo sư Lê Văn Thiêm, tôi

hiểu rằng câu trả lời không nhất thiết phải bắt đầu bằng một lời hứa vang dội. Có thể,

nó bắt đầu từ trang sách đang mở trước mặt, từ một bài học cần cố gắng hiểu cho đến

nơi đến chốn, từ việc âm thầm rèn luyện để một ngày nào đó, khi đất nước cần, chúng

tôi có đủ năng lực để góp sức mình.

Và có lẽ, đó cũng là cách những người đi sau tiếp tục viết câu chuyện của những

người đã chọn trở về.