Khi trí tuệ chọn Tổ quốc

Có những con người làm nên lịch sử bằng những chiến công ngoài mặt trận. Nhưng cũng có những con người góp phần làm nên lịch sử từ những phòng thí nghiệm, những xưởng quân giới giữa núi rừng, bằng trí tuệ, bằng khoa học và bằng một sự lựa chọn tưởng như rất giản dị: khi Tổ quốc cần, phải trở về.

Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa là một con người như thế.

Ông tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913, tại xã Hòa Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Từ một vùng quê Nam Bộ, người thanh niên ấy đã vươn lên bằng con đường học vấn và trở thành một trí thức có trình độ khoa học, kỹ thuật hiếm có thời bấy giờ. Tại Pháp, ông học tập và đạt nhiều bằng cấp danh giá trong các lĩnh vực kỹ thuật, toán học, trong đó có kỹ sư cầu đường, kỹ sư điện, kỹ sư hàng không và toán học.

Đó là một hành trình mà nếu tiếp tục ở lại châu Âu, Phạm Quang Lễ hoàn toàn có thể có một cuộc đời mà nhiều người mơ ước: một công việc tốt, một mức thu nhập cao, môi trường nghiên cứu hiện đại và một tương lai rộng mở.

Nhưng lịch sử dân tộc đã đặt ông trước một câu hỏi lớn hơn sự nghiệp cá nhân.

Đất nước đang cần gì ở những người trí thức?

Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp, Phạm Quang Lễ quyết định theo Người trở về Việt Nam. Ông chấp nhận rời bỏ cuộc sống đầy đủ nơi đất khách để trở về với một đất nước vừa giành được độc lập, đang đứng trước muôn vàn khó khăn và chuẩn bị bước vào cuộc kháng chiến lâu dài.

Sự lựa chọn ấy có thể được nhìn thấy rất rõ qua sự chênh lệch giữa hai cuộc sống.

Một bên là mức lương cao, cuộc sống ổn định, điều kiện nghiên cứu hiện đại.

Một bên là Việt Nam nghèo nàn, thiếu thốn, chiến tranh cận kề, khoa học kỹ thuật còn non trẻ.

Ông đã chọn Việt Nam.

Và khi trở về, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông cái tên Trần Đại Nghĩa – một cái tên mang theo kỳ vọng về một con người làm việc lớn vì đại nghĩa.

Cái tên ấy dường như đã trở thành một lời gửi gắm.

Bởi từ đó, Trần Đại Nghĩa không còn chỉ sống cho sự nghiệp của một nhà khoa học. Ông bắt đầu dùng toàn bộ vốn tri thức mà mình đã tích lũy được để phục vụ cuộc kháng chiến và sự nghiệp xây dựng đất nước.

Ông được giao làm Cục trưởng Cục Quân giới, bắt tay vào một nhiệm vụ tưởng như vô cùng khó khăn: xây dựng ngành quân giới Việt Nam gần như từ con số không.

Những năm đầu kháng chiến chống Pháp, đất nước thiếu thốn đủ bề. Máy móc không đầy đủ. Nguyên vật liệu khan hiếm. Điều kiện nghiên cứu, thử nghiệm vô cùng hạn chế. Nhưng giữa hoàn cảnh ấy, những người làm quân giới vẫn bắt đầu nghiên cứu, chế tạo, cải tiến vũ khí phục vụ chiến trường.

Trần Đại Nghĩa là một trong những người đặt nền móng quan trọng cho công việc ấy.

Từ những cơ sở nhỏ bé giữa chiến khu, ông cùng đồng đội nghiên cứu các loại vũ khí phù hợp với điều kiện Việt Nam, trong đó có súng không giật và đạn bazooka, góp phần nâng cao khả năng chống tăng, phá hủy các mục tiêu kiên cố của đối phương trong những trận đánh lớn.

Nhưng đằng sau những khẩu súng, những viên đạn và những con số về sức công phá không chỉ là câu chuyện của kỹ thuật.

Đó là câu chuyện về trí tuệ Việt Nam trong một đất nước còn nghèo nhưng không chịu khuất phục.

Một nhà khoa học được đào tạo ở châu Âu đã trở về giữa rừng Việt Bắc. Những phòng thí nghiệm hiện đại được thay bằng những cơ sở nghiên cứu sơ khai. Những thiết bị tối tân được thay bằng những phương tiện thiếu thốn. Nhưng tri thức không mất đi. Ngược lại, nó được biến thành sức mạnh.

Có thể nói, cuộc đời Trần Đại Nghĩa đã chứng minh một điều: khi lòng yêu nước gặp tri thức, khoa học có thể trở thành một sức mạnh đặc biệt của dân tộc.

Điều đáng quý ở ông không chỉ là tài năng hiếm có.

Mà là ông đã lựa chọn dùng tài năng ấy cho đất nước.

Nếu ở lại Pháp, có thể tên tuổi Phạm Quang Lễ vẫn được biết đến trong giới khoa học. Nhưng khi trở về Việt Nam, ông trở thành Trần Đại Nghĩa – một nhà khoa học gắn số phận của mình với vận mệnh dân tộc.

Đó là một sự lựa chọn làm thay đổi cả cuộc đời.

Và cũng từ sự lựa chọn ấy, ông trở thành một trong những người đặt nền móng cho ngành khoa học – kỹ thuật quân sự Việt Nam, góp phần hình thành nền tảng ban đầu của ngành công nghiệp quốc phòng sau này.

Người ta gọi ông là “ông vua vũ khí” của Việt Nam.

Nhưng nếu chỉ nhìn Trần Đại Nghĩa như một nhà chế tạo vũ khí, có lẽ vẫn chưa đủ để hiểu hết tầm vóc của ông.

Điều đáng nhớ hơn cả là hình ảnh một người trí thức đã từ bỏ những điều kiện vật chất mà mình có thể hưởng thụ để trở về với quê hương. Ông đã biến những kiến thức học được ở nước ngoài thành những giá trị phục vụ chính đất nước mình.

Ông đã trả lời câu hỏi của lịch sử bằng chính cuộc đời mình:

Người trí thức phải làm gì khi Tổ quốc cần?

Câu trả lời của Trần Đại Nghĩa là: trở về và cống hiến.

Sau những năm tháng kháng chiến, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực khoa học và kỹ thuật. Nhưng dù ở bất cứ cương vị nào, hình ảnh người trí thức năm xưa rời bỏ cuộc sống sung túc ở nước ngoài để trở về với đất nước đang chiến đấu vẫn là dấu ấn sâu đậm nhất.

Ngày 9 tháng 8 năm 1997, Trần Đại Nghĩa qua đời tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 83 tuổi.

Một cuộc đời khép lại.

Nhưng những gì ông để lại không khép lại theo thời gian.

Đó là những thành tựu khoa học.

Là nền móng của ngành quân giới.

Là những thế hệ cán bộ khoa học được đào tạo và truyền cảm hứng.

Và trên hết, là một bài học về lòng yêu nước của người trí thức.

Nhìn lại cuộc đời Trần Đại Nghĩa, điều khiến chúng ta xúc động không chỉ là ông đã học được bao nhiêu, có bao nhiêu bằng cấp hay đã đạt được những thành tựu khoa học nào.

Mà là ông đã lựa chọn như thế nào khi đứng trước những ngã rẽ của cuộc đời.

Ông có thể chọn sự nghiệp cá nhân.

Nhưng ông chọn Tổ quốc.

Ông có thể chọn cuộc sống sung túc.

Nhưng ông chọn kháng chiến.

Ông có thể chọn những phòng thí nghiệm đầy đủ tiện nghi.

Nhưng ông chọn những xưởng quân giới thiếu thốn giữa chiến khu.

Và chính những lựa chọn ấy đã làm nên một Trần Đại Nghĩa mà lịch sử không thể quên.

Từ một người con của miền đất Vĩnh Long, Phạm Quang Lễ đã đi qua một hành trình rất dài để trở thành một trong những trí thức tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XX.

Tên tuổi ông hôm nay không chỉ gắn với khoa học và kỹ thuật.

Nó còn gắn với một câu chuyện về sự trở về.

Trở về với quê hương.

Trở về với đồng bào.

Trở về với nơi mà tài năng của mình thực sự có ý nghĩa nhất.

Và có lẽ, đó cũng là điều sâu sắc nhất mà thế hệ sau có thể học từ cuộc đời ông:

Một người có thể đi rất xa để tìm kiếm tri thức, nhưng cuối cùng giá trị lớn nhất của tri thức là đem nó trở về phụng sự quê hương.

Phạm Quang Lễ đã đi rất xa.

Nhưng ông đã trở về.

Và khi trở về, ông mang theo không phải vàng bạc hay danh vọng, mà là trí tuệ.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt cho ông cái tên Trần Đại Nghĩa.

Hơn nửa thế kỷ sau, nhìn lại cuộc đời ông, cái tên ấy vẫn mang một ý nghĩa đặc biệt.

Đại nghĩa không nằm ở những lời nói lớn lao.
Đại nghĩa nằm ở sự lựa chọn khi đất nước cần.

Và Trần Đại Nghĩa đã lựa chọn bằng cả cuộc đời mình.