Khi trí tuệ trở thành vũ khí

Trong ký ức của nhiều người, Mai Hồng Quế từng là một nhà thầu khoán giàu có, có xe hơi và nhiều mối quan hệ tại Sài Gòn. Nhưng phía sau cái tên ấy lại là một cuộc đời khác: cuộc đời của người chiến sĩ biệt động Trần Văn Lai. Hai thân phận tồn tại song song trong suốt những năm chiến tranh, và chỉ khi đất nước thống nhất, nhiều bí mật mới dần được hé lộ.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại Vũ Đông, Thái Bình. Ông hoạt động với nhiều bí danh, trong đó có Mai Hồng Quế, Năm Lai và Năm U.Som. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Nhiệm vụ của ông đòi hỏi một lớp vỏ hoàn toàn hợp pháp. Vì vậy, ông trở thành một nhà thầu khoán có tiếng. Nghề nghiệp này cho phép ông tự do đi lại, giao tiếp với nhiều tầng lớp trong xã hội và đặc biệt là có thể tiếp cận những địa điểm quan trọng.

Dưới thân phận Mai Hồng Quế, ông được phép ra vào Dinh Độc Lập để thực hiện các công việc liên quan đến trang trí, sửa chữa. Tại đây, ông vừa hoàn thành công việc của một nhà thầu, vừa âm thầm quan sát, thu thập thông tin và trinh sát những mục tiêu cần thiết.

Ông từng thu thập được bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn. Đây là tài liệu có ý nghĩa đối với lực lượng biệt động bởi hệ thống cống ngầm có thể được sử dụng để di chuyển và trú ẩn. Bản đồ được chia nhỏ, ngụy trang và bí mật vận chuyển ra ngoài.

Những chuyến đi của Mai Hồng Quế gắn với chiếc Volkswagen mang biển số EL-6899. Chiếc xe được sử dụng trong thời gian ông hoạt động bí mật và sau này trở thành hiện vật tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình.

Nhưng có lẽ dấu ấn lớn nhất của Trần Văn Lai nằm ở những căn hầm chứa vũ khí. Khi tổ chức cần địa điểm chuẩn bị cho những trận đánh lớn, ông đã không ngần ngại sử dụng tài sản cá nhân. Hai biệt thự tại Phú Nhuận được bán để ông mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu.

Tại những căn nhà này, ông trực tiếp đào hầm. Hàng chục tấn đất đá được đưa ra ngoài mà không để đối phương nghi ngờ. Sau đó, ông tự lái xe vận chuyển vũ khí về cất giấu. Hơn 2,5 tấn vũ khí được chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Những căn hầm ấy còn là nơi đón cán bộ từ căn cứ vào nội thành. Trần Văn Lai xây dựng nhiều cơ sở quần chúng trong số những người quen biết, đồng hương và người cùng nghề, qua đó tạo điều kiện để cán bộ cách mạng có nơi ăn ở, hoạt động an toàn tại Sài Gòn.

Điều đặc biệt là những việc làm ấy phải được giữ bí mật tuyệt đối. Ngay cả cuộc sống gia đình của ông cũng bị ảnh hưởng bởi yêu cầu bảo mật. Những người con của ông trong thời chiến từng phải gọi ông bằng “bác”, dù đó là cha ruột của mình. Chỉ sau ngày đất nước thống nhất, họ mới dần được biết đầy đủ hơn về thân phận và công việc của cha.

Sau Tết Mậu Thân, Trần Văn Lai bị lộ và bị truy bắt. Ông phải rời Sài Gòn để tiếp tục hoạt động. Những năm tháng phía sau vẫn là một hành trình đầy gian nan, nhưng ông đã giữ được sự kiên định của người chiến sĩ.

Năm 2015, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Hai cái tên Trần Văn Lai và Mai Hồng Quế vì thế thực chất là hai mặt của một cuộc đời. Một cái tên thuộc về người con quê Thái Bình, một cái tên thuộc về thân phận nhà thầu giữa lòng Sài Gòn. Nhưng dù mang tên nào, ông vẫn là một người đã dành cả tuổi trẻ để phục vụ cách mạng, góp phần làm nên những chiến công của biệt động Sài Gòn.