Khi trò chơi ô ăn quan của trẻ em Việt Nam bước vào phòng tranh Paris

Năm 1931, giữa một cuộc triển lãm quốc tế quy mô lớn tại Paris, công chúng châu Âu dừng lại trước những bức tranh có màu sắc khác hẳn các tác phẩm rực rỡ chung quanh.

Tranh không vẽ cung điện, chiến trận hay những nhân vật quyền quý. Trên nền lụa mỏng là trẻ em ngồi chơi ô ăn quan, một cô gái rửa rau bên cầu ao, một em bé cho chim ăn và những người phụ nữ trong sinh hoạt thường ngày.

Màu tranh chủ yếu là nâu, đen, vàng đất và những sắc độ trầm. Không gian tĩnh lặng nhưng con người trong tranh lại có sức sống gần gũi.

Tác giả của những bức tranh ấy là Nguyễn Phan Chánh, một người con của Hà Tĩnh.

Ông sinh ngày 21 tháng 7 năm 1892 tại thôn Tiền Bạt, xã Trung Tiết, huyện Thạch Hà. Cha mất sớm, Nguyễn Phan Chánh lớn lên trong hoàn cảnh gia đình khó khăn. Ông được học chữ Hán, sau đó học thêm chữ Quốc ngữ và tiếng Pháp.

Khả năng viết chữ và vẽ giúp ông kiếm sống bằng việc dạy học, viết chữ thuê và vẽ truyền thần. Nhưng con đường đưa Nguyễn Phan Chánh đến với hội họa chuyên nghiệp chỉ thật sự mở ra khi Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương tuyển sinh.

Năm 1925, khi đã 33 tuổi, Nguyễn Phan Chánh thi vào khóa đầu tiên của trường. Ông học cùng những người về sau trở thành các tên tuổi quan trọng của mỹ thuật Việt Nam như Lê Phổ và Mai Trung Thứ.

Việc bắt đầu học chuyên nghiệp ở tuổi 33 không phải điều thuận lợi. Nhiều bạn học trẻ hơn, tiếp cận nhanh với các kỹ thuật hội họa phương Tây. Nguyễn Phan Chánh lại có nền tảng Hán học và một cách nhìn gắn sâu với đời sống thôn quê.

Hiệu trưởng Victor Tardieu nhận thấy khả năng riêng ấy và hướng ông thử nghiệm trên lụa – chất liệu quen thuộc của phương Đông nhưng khi đó chưa được phát triển thành một hướng hội họa hiện đại rõ rệt tại Việt Nam.

Vẽ trên lụa khác với vẽ sơn dầu. Màu ngấm vào từng sợi vải, khó che sửa khi họa sĩ đặt nét không chính xác. Muốn màu có chiều sâu, người vẽ phải kiên nhẫn nhuộm, rửa và phủ từng lớp mỏng. Một sai sót có thể khiến toàn bộ bề mặt mất đi sự trong trẻo.

Nguyễn Phan Chánh không sao chép tranh lụa Trung Hoa hoặc Nhật Bản. Ông kết hợp kỹ thuật tạo hình được học ở trường với vốn thư pháp, thẩm mỹ phương Đông và những ký ức về làng quê Việt Nam.

Nhân vật trong tranh ông thường là phụ nữ và trẻ em. Họ không tạo dáng như những người mẫu trong các bức chân dung sang trọng. Họ vo gạo, rửa rau, khâu vá, cho chim ăn hoặc ngồi chơi trên nền đất.

Một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất là Chơi ô ăn quan.

Ô ăn quan là trò chơi dân gian không cần đồ vật đắt tiền. Trẻ em có thể vạch bàn chơi trên nền đất, dùng sỏi hoặc hạt làm quân. Qua tranh Nguyễn Phan Chánh, trò chơi quen thuộc của trẻ nhỏ Việt Nam trở thành một bố cục hội họa cân đối.

Các em bé ngồi quây quanh bàn chơi, dáng người cúi xuống tập trung. Không cần một chuyển động mạnh, bức tranh vẫn gợi được sự hồi hộp của từng lượt đi. Trang phục tối màu, khuôn mặt và bàn tay nổi lên trên nền lụa, tạo nên nhịp điệu nhẹ nhàng.

Năm 1931, tranh của Nguyễn Phan Chánh được đưa sang Triển lãm Thuộc địa Quốc tế tại Paris. Sự kiện được tổ chức trong bối cảnh Pháp muốn giới thiệu các thuộc địa của mình, vì vậy cách trưng bày không thoát khỏi cái nhìn của chế độ thực dân.

Tuy nhiên, giá trị của những bức tranh đã vượt khỏi mục đích ban đầu của cuộc triển lãm. Người xem không chỉ nhìn thấy một “xứ thuộc địa” xa lạ. Họ gặp một đời sống tinh thần có bản sắc riêng được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại.

Nhà phê bình Jean Gallotti viết trên tạp chí L’Illustration số ra ngày 27 tháng 6 năm 1931 về sự hài hòa trong bố cục và chất thơ toát ra từ đời sống trong tranh. Ông cho rằng những tác phẩm ấy giúp người xem phương Tây cảm nhận một tâm hồn khác biệt nhưng vẫn gần gũi qua tình yêu cái đẹp.

Bốn tác phẩm lụa của Nguyễn Phan Chánh được bán ngay tại triển lãm. Theo tư liệu của Tạp chí Mỹ thuật, tổng doanh thu từ các tác phẩm của nghệ sĩ Việt Nam tại sự kiện khoảng 60.000 franc, trong đó riêng tranh lụa Nguyễn Phan Chánh đạt khoảng 20.000 franc.

Con số ấy đáng chú ý vì năm 1931 thế giới vẫn đang chịu ảnh hưởng của cuộc Đại khủng hoảng kinh tế. Quan trọng hơn, thành công cho thấy tranh của một họa sĩ Việt Nam đã được nhìn nhận như tác phẩm nghệ thuật, không chỉ như sản phẩm trang trí hoặc đồ thủ công từ thuộc địa.

Từ triển lãm Paris, tên tuổi Nguyễn Phan Chánh được biết đến rộng rãi. Tranh lụa Việt Nam cũng bắt đầu có một vị trí riêng trong mỹ thuật hiện đại.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Nguyễn Phan Chánh tham gia Hội Văn hóa Cứu quốc tại Hà Tĩnh. Ông tiếp tục vẽ, giảng dạy và đào tạo các thế hệ họa sĩ trẻ. Đề tài của ông vẫn chủ yếu là con người bình dị, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em.

Nguyễn Phan Chánh qua đời ngày 22 tháng 11 năm 1984. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học và nghệ thuật.

Nhiều tác phẩm của ông hiện nằm trong các bảo tàng và bộ sưu tập ở Việt Nam cũng như nước ngoài. Một số bức tranh từng lưu lạc qua nhiều chủ sở hữu, phản ánh hành trình đặc biệt của mỹ thuật Việt Nam trong thế kỷ XX.

Nhưng di sản lớn nhất của Nguyễn Phan Chánh không chỉ nằm ở giá trị của từng bức tranh. Ông đã chứng minh rằng nghệ thuật Việt Nam không cần từ bỏ đời sống bản địa để trở nên hiện đại.

Một trò chơi vạch trên nền đất, một bữa cơm giản dị hay một cô gái rửa rau bên cầu ao đều có thể bước vào phòng triển lãm quốc tế, nếu người nghệ sĩ nhìn thấy vẻ đẹp và thể hiện nó bằng một ngôn ngữ riêng.

Năm 1931, công chúng Paris nhìn vào tấm lụa của Nguyễn Phan Chánh và bắt gặp những đứa trẻ Việt Nam đang chơi ô ăn quan. Các em không biết mình đang được ngắm nhìn từ nửa vòng trái đất. Nhưng chính khoảnh khắc bình dị ấy đã giúp thế giới nhận ra một diện mạo mới của hội họa Việt Nam.