KHI TUỔI HAI MƯƠI ĐỨNG TRƯỚC LỊCH SỬ

Tuổi hai mươi vốn là tuổi của những dự định còn dang dở. Là lúc con người bắt đầu bước ra khỏi sự chở che của gia đình, bắt đầu hiểu rõ hơn mình muốn sống một cuộc đời như thế nào. Người ta có thể nghĩ về nghề nghiệp, tình yêu, tương lai, về một mái nhà riêng hay một hành trình dài còn ở phía trước.

Nhưng có những thế hệ đã sống tuổi hai mươi theo một cách hoàn toàn khác.

Nguyễn Văn Trỗi là một trong những người trẻ như thế.

Anh sinh năm 1940 tại Quảng Nam, sau đó vào Sài Gòn sinh sống và làm nghề điện. Nếu tách cuộc đời anh khỏi bối cảnh lịch sử, có lẽ đó chỉ là khởi đầu rất bình thường của một thanh niên lao động: học nghề, đi làm, xây dựng cuộc sống, yêu thương một người và nghĩ về tương lai.

Nhưng lịch sử không bao giờ tồn tại bên ngoài cuộc đời mỗi con người.

Sống giữa chiến tranh, Nguyễn Văn Trỗi tham gia lực lượng biệt động. Năm 1964, trong lúc thực hiện nhiệm vụ tại cầu Công Lý, anh bị bắt. Ngày 15 tháng 10 cùng năm, anh bị xử bắn tại Sài Gòn khi mới hai mươi bốn tuổi.

Hai mươi bốn tuổi. Một con số rất ngắn khi đặt cạnh chiều dài của một đời người.

Nhưng cũng chính con số ấy khiến câu chuyện về Nguyễn Văn Trỗi có sức hút đặc biệt. Người đọc không chỉ nghĩ về cái chết, mà còn nghĩ về tất cả những điều một con người hai mươi bốn tuổi chưa kịp sống. Một cuộc đời gia đình dài lâu. Những năm tháng bình thường. Những dự định riêng. Những mùa xuân đáng lẽ còn ở phía trước.

Trong nhiều câu chuyện lịch sử, người anh hùng thường xuất hiện qua những phẩm chất lớn lao: dũng cảm, kiên trung, bất khuất. Nhưng nếu chỉ nhìn họ bằng những tính từ ấy, ta rất dễ vô tình biến một con người thành tượng đài.

Trong khi chính phần con người bình thường mới làm sự hy sinh trở nên có sức nặng. 

Nguyễn Văn Trỗi không sinh ra đã là một biểu tượng. Anh từng là một người thợ điện. Từng có những tháng ngày lao động. Từng yêu và kết hôn. Từng có những dự định rất riêng của một người trẻ.

Vì thế, lựa chọn của anh không phải lựa chọn của một nhân vật được sinh ra chỉ để bước vào lịch sử. Đó là lựa chọn của một con người bình thường trong một hoàn cảnh không bình thường.

Có lẽ chính ở đó ta mới hiểu rõ hơn ý nghĩa của hai chữ “dấn thân”.

Không phải cứ làm điều lớn lao mới gọi là dấn thân. Dấn thân là khi con người bước ra khỏi vùng an toàn của mình vì một điều mà họ cho là có ý nghĩa lớn hơn lợi ích cá nhân.

Trong chiến tranh, điều ấy đôi khi đồng nghĩa với việc chấp nhận mất tất cả.

Ngày nay, nhìn lại những câu chuyện như của Nguyễn Văn Trỗi, chúng ta rất dễ nói rằng mình cảm phục. Nhưng cảm phục là chưa đủ.

Điều khó hơn là hiểu. Hiểu rằng một thời đại có thể đặt tuổi trẻ trước những lựa chọn vô cùng nghiệt ngã. Hiểu rằng hòa bình hôm nay từng là khát vọng của những người không kịp bước đến ngày hòa bình. Và hiểu rằng mỗi thế hệ đều phải tự trả lời câu hỏi của thời đại mình.

Thế hệ của Nguyễn Văn Trỗi sống trong chiến tranh, vì vậy trách nhiệm của họ gắn với vận mệnh đất nước trong một hoàn cảnh lịch sử cụ thể.

Thế hệ trẻ hôm nay sống trong một thế giới rất khác. Không còn tiếng bom rơi trên đầu, nhưng có những thách thức khác: sự cạnh tranh của tri thức, nguy cơ tụt hậu, những vấn đề về môi trường, công nghệ, đạo đức, khoảng cách giàu nghèo, lối sống thực dụng và sự thờ ơ ngày càng dễ xuất hiện giữa nhịp sống hiện đại.

Nếu tuổi trẻ của một thời từng được thử thách bằng chiến tranh, thì tuổi trẻ hôm nay được thử thách bằng cách chúng ta sử dụng tự do mà mình đang có. Tự do học tập nhưng có thật sự học? Có cơ hội lựa chọn nhưng có đủ bản lĩnh chịu trách nhiệm? Có điều kiện kết nối với cả thế giới nhưng có còn quan tâm đến những người sống ngay bên cạnh mình? Có rất nhiều con đường để đi nhưng có biết mình đang đi về đâu?

Những câu hỏi ấy không dữ dội như tiếng súng. Nhưng chúng cũng quyết định một thế hệ sẽ trở thành như thế nào. Có lẽ đó là lý do những câu chuyện của “thời hoa lửa” vẫn cần được kể lại.

Không phải để người trẻ hôm nay sống trong cảm giác mắc nợ quá khứ.Cũng không phải để biến lịch sử thành những bài học đạo đức khô cứng.

Mà để nhắc chúng ta rằng tuổi trẻ luôn hữu hạn.

Hai mươi tuổi, hai mươi bốn tuổi, rồi ba mươi tuổi — tất cả đều trôi rất nhanh.

Một thế hệ trước đã dùng phần tuổi trẻ ngắn ngủi của mình trong một hoàn cảnh đầy khốc liệt.

Thế hệ hôm nay có thể không cần bước vào lửa đạn, nhưng vẫn cần một lý do đủ lớn để không sống hời hợt.

Nguyễn Văn Trỗi đã không có một cuộc đời dài. Nhưng chiều dài của một đời người có lẽ không chỉ được tính bằng số năm tồn tại.

Có những cuộc đời khép lại sớm nhưng vẫn tiếp tục hiện diện trong ký ức của những người đến sau, bởi từ cuộc đời ấy, người ta nhận ra điều gì đó về lòng can đảm, trách nhiệm và giá trị của tuổi trẻ.

Hơn sáu mươi năm đã trôi qua , bánh xe thời gian xoay vòng và thời đại đã đổi khác.

Nhưng câu hỏi mà những người trẻ của quá khứ để lại dường như vẫn còn nguyên vẹn : Khi những năm tháng đẹp nhất của đời mình qua đi, ta đã sống chúng như thế nào?