KHI TUỔI HAI MƯƠI HÓA THÀNH BẤT TỬ

Lịch sử của một dân tộc không chỉ được tạo nên bởi những triều đại, những cuộc chiến hay những mốc thời gian được ghi trong sử sách. Ở chiều sâu của lịch sử còn có những con người đã đem cả cuộc đời mình đặt vào những bước ngoặt của thời đại. Họ có thể không nhìn thấy hết thành quả của những gì mình bắt đầu, nhưng dấu chân của họ vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống của các thế hệ sau. Nguyễn Hữu Cảnh là một con người như thế.

Trong tiến trình mở rộng không gian cư trú và tổ chức quản lý vùng đất p hương Nam vào cuối thế kỷ XVII, tên tuổi Nguyễn Hữu Cảnh gắn với một dấu mốc đặc biệt quan trọng: năm 1698, ông được chúa Nguyễn Phúc Chu cử vào kinh lược phương Nam, thiết lập phủ Gia Định, lập huyện Phước Long và dinh Trấn Biên ở vùng Đồng Nai, huyện Tân Bình và dinh Phiên Trấn ở vùng Sài Gòn. Những thiết chế hành chính ấy đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong quá trình tổ chức nhà nước trên vùng đất phương Nam. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Nhưng giá trị của Nguyễn Hữu Cảnh không nên chỉ được nhìn bằng những địa danh hay những dòng niên biểu. Đằng sau dấu mốc năm 1698 là một con người của thời đại, một cuộc đời gắn với trách nhiệm, với những chuyến đi và với một vùng đất mà lịch sử đang đặt trước mắt ông như một bài toán lớn. Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Hữu Cảnh hôm nay không chỉ là trở về với quá khứ, mà còn là một cách đặt câu hỏi về trách nhiệm của con người trước quê hương, đất nước và những giá trị mà các thế hệ đi trước đã để lại.

1. Nguyễn Hữu Cảnh – Con người trong dòng chảy lịch sử dân tộc

Nguyễn Hữu Cảnh sinh năm 1650 tại Quảng Bình, trong một gia đình có truyền thống võ nghiệp. Ông trưởng thành vào một giai đoạn lịch sử nhiều biến động, khi đất nước còn chịu tác động của những cuộc phân tranh và vùng đất phía Nam đang từng bước hình thành một diện mạo mới. Từ môi trường ấy, Nguyễn Hữu Cảnh sớm tham gia các hoạt động quân sự và từng đảm nhận nhiều nhiệm vụ do chúa Nguyễn giao phó. Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết ông được đánh giá cao về tài thao lược và từng tham gia nhiều hoạt động quân sự, trước khi đảm nhận trọng trách kinh lược phương Nam. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Điều đáng chú ý là lịch sử không trao cho Nguyễn Hữu Cảnh một con đường bằng phẳng. Những nhiệm vụ ông đảm nhận luôn đặt trong bối cảnh phức tạp của thời đại. Vì thế, phẩm chất của một nhân vật lịch sử không chỉ được thể hiện ở khả năng hoàn thành một nhiệm vụ cụ thể, mà còn ở năng lực thích ứng với hoàn cảnh, nhìn nhận vấn đề trong tương quan rộng hơn và biến một nhiệm vụ trước mắt thành những kết quả có ý nghĩa lâu dài.

Từ góc nhìn ấy, Nguyễn Hữu Cảnh không chỉ là một võ tướng. Trong những nhiệm vụ được giao, ông còn thể hiện vai trò của một người tổ chức và quản lý. Đặc biệt, năm 1698 trở thành dấu mốc cho thấy rõ hơn vai trò ấy. Bởi nếu chiến trận có thể tạo nên một thắng lợi trong một thời điểm, thì tổ chức được đời sống xã hội, thiết lập cơ chế quản lý và tạo điều kiện cho cộng đồng cư dân ổn định mới là công việc có khả năng tạo ra ảnh hưởng lâu dài.

2. Năm 1698 – Dấu mốc quan trọng trong tiến trình tổ chức vùng đất phương nam

Năm 1698 thường được nhắc đến như một dấu mốc quan trọng trong lịch sử Sài Gòn – Gia Định và vùng Đông Nam Bộ. Khi được cử vào kinh lược phương Nam, Nguyễn Hữu Cảnh đã thực hiện việc tổ chức lại đơn vị hành chính: lấy vùng Đồng Nai đặt huyện Phước Long, dựng dinh Trấn Biên; lấy vùng Sài Gòn đặt huyện Tân Bình, dựng dinh Phiên Trấn; đồng thời thiết lập các chức quan và bộ máy quản lý tương ứng. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Ý nghĩa của sự kiện này cần được nhìn nhận một cách đầy đủ. Trước khi chính quyền thiết lập bộ máy hành chính, vùng đất phương Nam đã có quá trình cư trú, khai phá và giao thương của nhiều cộng đồng. Nhiều nguồn tư liệu lịch sử cho thấy cư dân người Việt đã đến sinh sống, lập làng ấp ở Đồng Nai, Mô Xoài và những khu vực khác từ trước năm 1698. Vì vậy, vai trò của Nguyễn Hữu Cảnh không nên được diễn giải giản đơn theo nghĩa “một mình khai phá một vùng đất hoang”, mà cần đặt trong tiến trình lâu dài, trong đó cư dân đến sinh sống, khai khẩn, lập cộng đồng và sau đó chính quyền từng bước tổ chức, quản lý và xác lập thiết chế hành chính. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Chính ở điểm này, ý nghĩa lịch sử của Nguyễn Hữu Cảnh càng trở nên rõ nét. Ông không phải là điểm khởi đầu duy nhất của lịch sử phương Nam, nhưng năm 1698 gắn với một bước chuyển quan trọng: từ quá trình cư trú, khai phá và hình thành cộng đồng sang quá trình tổ chức hành chính ở quy mô nhà nước. Việc đặt tên các đơn vị hành chính, phân định địa giới, tổ chức bộ máy quản lý, lập hộ tịch và định ra các vấn đề về thuế khóa, quân sự cho thấy một vùng đất đang từng bước được đưa vào một cấu trúc quản lý ổn định hơn. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Bởi vậy, nếu phải xác định một giá trị nổi bật trong dấu ấn Nguyễn Hữu Cảnh, đó không chỉ là việc ông “đi đến” một vùng đất, mà là việc ông góp phần tổ chức một không gian đang phát triển thành một chỉnh thể có thiết chế quản lý rõ ràng hơn. Đó là một đóng góp mang tính lịch sử.

3. Từ kinh lược đến kiến tạo – Vai trò của một người đi trước

Một vùng đất muốn phát triển không chỉ cần con người đến khai phá. Vùng đất ấy còn cần những thiết chế để duy trì trật tự, bảo vệ đời sống và tạo điều kiện cho cộng đồng phát triển. Năm 1698, công việc Nguyễn Hữu Cảnh thực hiện vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi một chuyến công cán.

Việc thiết lập phủ Gia Định và hai đơn vị Phước Long, Tân Bình cùng các dinh Trấn Biên, Phiên Trấn đã tạo nên một cấu trúc hành chính mới. Bộ máy quản lý được tổ chức với các chức Lưu thủ, Cai bộ, Ký lục; đồng thời có lực lượng quân sự để bảo vệ. Tư liệu đương thời được Trịnh Hoài Đức ghi lại trong Gia Định thành thông chí cũng cho thấy việc lập thôn, xã, phường, ấp, phân định địa giới, ruộng đất, hộ tịch và thuế khóa được tiến hành trong quá trình tổ chức vùng đất này. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Nhìn từ hiện tại, những việc ấy có thể tưởng như chỉ là những thao tác hành chính. Nhưng đặt trong bối cảnh cuối thế kỷ XVII, đó là những công việc có ý nghĩa thiết thực đối với quá trình hình thành một cộng đồng ổn định. Một vùng đất chỉ thực sự phát triển bền vững khi con người có nơi sinh sống, có cộng đồng, có thiết chế quản lý và có những điều kiện cần thiết để lao động, sản xuất và bảo vệ cuộc sống.

Vì thế, từ Nguyễn Hữu Cảnh có thể nhận ra một bài học lớn: mở đất chỉ là bước đầu; kiến tạo mới là thử thách lâu dài. Giá trị của một người đi trước không chỉ nằm ở việc họ đã đặt chân đến đâu, mà còn ở những nền móng họ góp phần tạo dựng để người đi sau có thể tiếp tục xây dựng.

4. Một cuộc đời tận hiến trong những biến động của thời đại

Nguyễn Hữu Cảnh không chỉ có dấu ấn ở năm 1698. Trước đó, ông đã tham gia nhiều hoạt động quân sự; sau năm 1698, ông tiếp tục được giao những nhiệm vụ ở phương Nam. Năm 1700, trong một chiến dịch tại Chân Lạp, ông tiến quân rồi rút về. Trên đường trở lại, ông lâm bệnh và mất tại Rạch Gầm. Nguyễn Hữu Cảnh qua đời năm 1700, khi mới khoảng năm mươi tuổi. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Khoảng năm mươi năm của một đời người có thể không phải là một quãng đời dài. Nhưng lịch sử không đo giá trị của một con người chỉ bằng số năm họ tồn tại. Điều quan trọng hơn là trong khoảng thời gian ấy, họ đã đứng ở đâu trước những vấn đề của thời đại và đã để lại những gì cho cộng đồng.

Nguyễn Hữu Cảnh sống trong một thời đại mà việc đi đến những vùng đất xa xôi đồng nghĩa với việc đối diện với nhiều bất trắc. Ông nhận nhiệm vụ, lên đường và tiếp tục đảm nhận những công việc mới ngay cả sau những dấu mốc quan trọng của cuộc đời. Chính sự liên tục ấy cho thấy một phẩm chất đáng chú ý: tinh thần trách nhiệm trước công việc được giao.

Nếu gọi đó là “hoa lửa”, thì “lửa” chính là những biến động, thử thách và khắc nghiệt của thời đại; còn “hoa” là những thành quả được vun đắp từ chính những gian khó ấy. Lịch sử không chỉ có những trang hào hùng. Lịch sử còn có những con người âm thầm làm công việc của mình để tạo nên nền tảng cho tương lai.

5. Giá trị lịch sử không nằm ở quá khứ, mà ở những gì còn lại

Hơn ba thế kỷ sau, những địa danh gắn với dấu mốc năm 1698 đã mang diện mạo hoàn toàn khác. Gia Định xưa trở thành một phần quan trọng của không gian Thành phố Hồ Chí Minh và Nam Bộ hiện đại. Những vùng đất từng được tổ chức thành Trấn Biên, Phiên Trấn đã trải qua nhiều lần biến đổi về địa giới, hành chính và xã hội. Nhưng trong dòng biến thiên ấy, ký ức về Nguyễn Hữu Cảnh vẫn được lưu giữ.

Điều đó cho thấy một nguyên lý quan trọng của lịch sử: một nhân vật chỉ thực sự sống lâu trong ký ức cộng đồng khi những đóng góp của họ gắn với một giá trị có sức vượt qua thời gian.

Nguyễn Hữu Cảnh được tưởng nhớ không đơn thuần vì ông là một danh tướng, mà bởi tên tuổi ông gắn với một giai đoạn quan trọng trong quá trình tổ chức và phát triển vùng đất phương Nam. Những dấu mốc ông để lại vì thế không chỉ thuộc về thế kỷ XVII. Chúng đã trở thành một phần của ký ức lịch sử mà các thế hệ sau tiếp tục nhận diện, nghiên cứu và lý giải.

Từ đó, việc tưởng niệm một nhân vật lịch sử không nên dừng ở sự tôn kính. Điều quan trọng hơn là hiểu đúng lịch sử, đặt nhân vật vào đúng bối cảnh và nhận thức được những giới hạn, những đóng góp cũng như những hệ quả của một thời đại. Đó mới là cách tiếp cận lịch sử có trách nhiệm.

6. Từ dấu chân người đi trước đến trách nhiệm của thế hệ hôm nay

Mỗi thế hệ đều nhận từ lịch sử một di sản mà mình không tự tạo ra. Chúng ta được thừa hưởng những thành phố đã được xây dựng, những con đường đã được mở, những thiết chế đã được hình thành và một nền văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế kỷ. Nhưng thừa hưởng không có nghĩa là chỉ đứng lại để ngợi ca quá khứ.

Điều có ý nghĩa hơn là biến ký ức thành trách nhiệm.

Nguyễn Hữu Cảnh và những người cùng thời đã thực hiện phần việc của thế hệ mình trong hoàn cảnh lịch sử của họ. Thế hệ hôm nay có một hoàn cảnh khác, với những nhiệm vụ khác. Không còn những chuyến đi kinh lược phương Nam như thế kỷ XVII, nhưng vẫn còn những vùng đất mới cần được khai phá bằng tri thức; những lĩnh vực mới cần được làm chủ bằng khoa học và công nghệ; những vấn đề xã hội, môi trường và văn hóa cần sự chung tay của người trẻ.

Nếu người đi trước mở đường bằng bước chân, người trẻ hôm nay phải tiếp tục mở đường bằng trí tuệ.

Nếu thế hệ trước để lại cho chúng ta một vùng đất, chúng ta phải có trách nhiệm để lại cho thế hệ sau một môi trường sống tốt hơn.

Nếu lịch sử đã trao cho chúng ta niềm tự hào, thì niềm tự hào ấy chỉ có ý nghĩa khi trở thành động lực để học tập, lao động, sáng tạo và phụng sự cộng đồng.

Có một câu nói thường được nhắc đến như một lời nhắc nhở giản dị: “Uống nước nhớ nguồn.” Với lịch sử, nhớ nguồn không chỉ là nhớ tên những người đi trước. Nhớ nguồn còn là hiểu được giá trị của những gì đã được tạo dựng, biết trân trọng thành quả hiện tại và ý thức rằng mỗi thế hệ đều có trách nhiệm viết tiếp phần lịch sử của mình.

KHI MỘT CON NGƯỜI TRỞ THÀNH MỘT PHẦN KÝ ỨC CỦA DÂN TỘC

Nguyễn Hữu Cảnh qua đời năm 1700, nhưng dấu ấn lịch sử của ông không dừng lại ở năm tháng ấy. Từ cuộc đời một con người của thế kỷ XVII, chúng ta có thể nhìn thấy một giai đoạn quan trọng trong tiến trình hình thành và tổ chức vùng đất phương Nam; từ một dấu mốc năm 1698, chúng ta có thể nhận ra vai trò của thiết chế, của tư duy tổ chức và của trách nhiệm cá nhân trước những yêu cầu của thời đại. (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)

Điều đáng quý nhất khi nhìn lại Nguyễn Hữu Cảnh có lẽ không phải là biến ông thành một hình tượng hoàn hảo, mà là đặt ông vào đúng dòng chảy lịch sử để hiểu vì sao một con người có thể để lại dấu ấn lâu dài như vậy. Lịch sử luôn được tạo nên bởi nhiều lực lượng, nhiều cộng đồng và nhiều thế hệ. Nguyễn Hữu Cảnh là một nhân vật quan trọng trong một chặng đường ấy; những người dân đến cư trú, khai phá và dựng xây; những cộng đồng khác nhau cùng tồn tại và phát triển; những thế hệ tiếp nối đã làm cho vùng đất ấy ngày một đổi thay – tất cả cùng tạo nên lịch sử phương Nam.

Và đó cũng là ý nghĩa sâu xa của “Câu chuyện thời hoa lửa”.

“Hoa lửa” không chỉ là ký ức về những mất mát. Đó còn là biểu tượng của một thế hệ đã sống trong thử thách nhưng vẫn tạo dựng tương lai. Nguyễn Hữu Cảnh thuộc về một thời đại đã lùi xa, nhưng câu chuyện của ông vẫn đặt trước chúng ta một vấn đề không hề cũ: con người phải sống như thế nào để sự hiện diện của mình trở thành một giá trị đối với cộng đồng và quê hương?

Có thể một đời người rồi sẽ khép lại. Một chuyến đi rồi sẽ có điểm dừng. Một thế hệ rồi sẽ trở thành quá khứ. Nhưng những giá trị được tạo dựng bằng trách nhiệm và sự cống hiến có thể tiếp tục đi qua thời gian.

Vì thế, “Khi tuổi hai mươi hóa thành bất tử” không chỉ là câu chuyện về một độ tuổi. Đó là cách nói về tuổi trẻ như một biểu tượng của khát vọng, trách nhiệm và sự dấn thân. Những người đi trước đã sống phần đời của họ trong những điều kiện lịch sử mà họ không thể lựa chọn. Thế hệ hôm nay cũng đang đứng trước những lựa chọn của riêng mình.

Lịch sử đã trao cho chúng ta một vùng đất.

Thời đại trao cho chúng ta một cơ hội.

Phần còn lại là cách chúng ta sống.

Bởi sau cùng, điều làm nên sự bất tử của một con người không phải là thời gian họ tồn tại, mà là những giá trị họ để lại cho thời gian.