“Khó mấy cũng làm” – Phạm Ngọc Thạch và cuộc chiến chống bệnh lao ở Việt Nam

Thời kỳ lịch sử: Cách mạng Tháng Tám, kháng chiến chống Pháp, xây dựng miền Bắc và kháng chiến chống Mỹ, đặc biệt giai đoạn 1945–1968.
Phần 1: Một bác sĩ bước vào lịch sử của ngành Y Việt Nam

Phạm Ngọc Thạch sinh ngày 7/5/1909.

Ông thuộc thế hệ bác sĩ được đào tạo theo nền y học hiện đại và sớm quan tâm đến những vấn đề sức khỏe cộng đồng.

Nhưng lịch sử đã đưa ông đi xa hơn công việc của một bác sĩ điều trị.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đất nước bước vào một thời kỳ mới.

Một nền chính quyền mới cần một nền y tế mới.

Nhân dân cần được chăm sóc sức khỏe.

Bệnh tật vẫn hoành hành.

Cơ sở vật chất nghèo nàn.

Nhân lực thiếu.

Và chiến tranh lại đến.

Phạm Ngọc Thạch lựa chọn đứng vào hàng ngũ những trí thức y khoa tham gia xây dựng chế độ mới và kháng chiến. Bộ Y tế ghi nhận ông cùng các trí thức như Hồ Đắc Di, Tôn Thất Tùng, Đỗ Xuân Hợp, Trần Hữu Tước, Đặng Văn Ngữ... đã hưởng ứng lời kêu gọi kháng chiến, rời đô thị lên chiến khu.

Từ đây, cuộc đời ông không còn chỉ là cuộc đời của một bác sĩ.

Ông trở thành một trong những người góp phần xây dựng nền y tế của một quốc gia độc lập.

Chú thích ảnh: Chân dung Bác sĩ, Giáo sư, Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch. Nguồn: Bộ Y tế và tư liệu Bệnh viện Phổi Trung ương.

Phần 2: Bộ trưởng đầu tiên của một nền y tế non trẻ

Sau Cách mạng Tháng Tám, ngành Y tế Việt Nam đứng trước một nhiệm vụ chưa từng có.

Không chỉ chữa bệnh.

Mà phải xây dựng một hệ thống y tế phục vụ nhân dân.

Phạm Ngọc Thạch trở thành Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Bộ Y tế hiện nay vẫn xác định ông là vị Bộ trưởng đầu tiên của ngành.

Đây là một nhiệm vụ khổng lồ.

Đất nước vừa giành độc lập.

Chiến tranh đang diễn ra.

Nguồn lực hạn chế.

Nhưng người dân không thể chờ đến khi đất nước giàu mạnh mới được chữa bệnh.

Vì vậy, ngay từ những ngày đầu, tư duy của Phạm Ngọc Thạch đã hướng mạnh đến y tế cộng đồng và phòng bệnh.

Ông không chỉ nhìn người bệnh trên giường bệnh.

Ông nhìn cả cộng đồng nơi bệnh tật đang tồn tại.

Đó là một cách nhìn có ảnh hưởng lâu dài đến ngành Y Việt Nam.

Chú thích ảnh: Tư liệu về ngành Y tế Việt Nam trong những năm đầu xây dựng chính quyền cách mạng và hình ảnh Phạm Ngọc Thạch trong hoạt động công tác. Nguồn: Bộ Y tế.

Phần 3: “Phòng bệnh” phải đi trước “chữa bệnh”

Một trong những tư tưởng nổi bật được ngành Y tế ghi nhận ở Phạm Ngọc Thạch là:

phòng bệnh phải được coi là nhiệm vụ chính trong bảo vệ sức khỏe.

Ông chủ trương kết hợp chặt chẽ giữa phòng bệnh và chữa bệnh; giữa y học hiện đại và y học cổ truyền; giữa y và dược. Những nguyên tắc này được Bộ Y tế nhắc lại như một phần di sản tư tưởng của ông.

Tư duy ấy đặc biệt quan trọng đối với một đất nước nghèo.

Nếu chỉ chữa từng người bệnh thì số người cần chữa sẽ không bao giờ hết.

Nhưng nếu ngăn được bệnh từ cộng đồng, hàng nghìn, hàng vạn người có thể tránh được bệnh tật.

Với Phạm Ngọc Thạch, y tế không chỉ là bệnh viện.

Y tế phải đi đến:

làng quê, nhà máy, trường học, đơn vị quân đội và từng cộng đồng dân cư.

Đó là tư duy y tế dự phòng mà sau này trở thành một phần quan trọng của hệ thống y tế Việt Nam.

4

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa hoạt động y tế dự phòng và chăm sóc sức khỏe cộng đồng trong những năm đầu xây dựng ngành Y tế Việt Nam.

Phần 4: Bệnh lao – căn bệnh ám ảnh cả một thế hệ

Trong số những căn bệnh Phạm Ngọc Thạch đặc biệt quan tâm, lao phổi giữ một vị trí quan trọng.

Ngày nay, nhiều người khó hình dung bệnh lao từng đáng sợ đến mức nào.

Một người mắc lao có thể ho kéo dài.

Gầy yếu.

Ho ra máu.

Suy kiệt.

Và trong điều kiện thuốc men còn hạn chế, bệnh có thể cướp đi mạng sống.

Bệnh lao không chỉ là vấn đề của một cá nhân.

Nó là vấn đề của cả cộng đồng.

Bởi vậy, Phạm Ngọc Thạch dành nhiều công sức cho việc nghiên cứu và tổ chức phòng chống lao.

Bộ Y tế đánh giá ông là một trong những chuyên gia có tên tuổi về bệnh lao, với hơn 80 công trình nghiên cứu về lao được công bố trên nhiều tạp chí quốc tế.

Ông không nhìn bệnh lao như một căn bệnh riêng lẻ.

Ông nhìn nó như một cuộc chiến lâu dài của toàn xã hội.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Phạm Ngọc Thạch và công tác phòng chống lao tại Việt Nam. Nguồn: Bệnh viện Phổi Trung ương, Bộ Y tế.

Phần 5: Từ những ngày kháng chiến đến cuộc chiến chống lao

Trong kháng chiến chống Pháp, công việc của ngành y không chỉ là cứu thương binh.

Còn phải chống dịch bệnh.

Chăm sóc nhân dân.

Đào tạo cán bộ.

Và duy trì hoạt động y tế trong điều kiện chiến tranh.

Phạm Ngọc Thạch thuộc thế hệ trí thức y khoa đã rời đô thị để tham gia kháng chiến. Bộ Y tế ghi nhận ông trong danh sách những bác sĩ, giáo sư đã “bỏ phố lên rừng” theo kháng chiến.

Trong hoàn cảnh ấy, ông tiếp tục theo đuổi những vấn đề y tế mà mình cho là cấp thiết.

Đó là điều đáng quý.

Chiến tranh không khiến ông quên đi những bệnh nhân không có mặt trên chiến trường.

Bởi với một người bác sĩ, một người dân chết vì bệnh tật cũng là một mất mát.

Và vì vậy, cuộc chiến chống bệnh lao phải tiếp tục.

Ngay cả khi đất nước đang có chiến tranh.

Chú thích ảnh: Tư liệu về đội ngũ trí thức ngành Y tham gia kháng chiến. Nguồn: Bộ Y tế.

Phần 6: Một nền y tế không thể chỉ có bệnh viện

Có lẽ một trong những đóng góp quan trọng nhất của Phạm Ngọc Thạch nằm ở cách ông nhìn toàn bộ hệ thống.

Một bệnh viện chỉ giải quyết một phần vấn đề.

Muốn giảm bệnh lao phải có:

phát hiện bệnh,

theo dõi,

điều trị,

phòng lây nhiễm,

nghiên cứu,

đào tạo cán bộ,

và tổ chức mạng lưới.

Đó là lý do năm 1957, Chính phủ quyết định thành lập Viện Chống lao Trung ương, tiền thân của Bệnh viện Phổi Trung ương ngày nay.

Phạm Ngọc Thạch vừa là Bộ trưởng Bộ Y tế, vừa là Viện trưởng đầu tiên của viện.

Đây là một bước ngoặt.

Cuộc chiến chống lao từ đây có một trung tâm chuyên môn cấp quốc gia.

Và người đứng đầu trung tâm ấy chính là người đã dành nhiều năm nghiên cứu căn bệnh này.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Viện Chống lao Trung ương, tiền thân Bệnh viện Phổi Trung ương, và Phạm Ngọc Thạch. Nguồn: Bệnh viện Phổi Trung ương, Bộ Y tế.

Phần 7: “Chỉ có nắm vững tình hình bệnh phổi trong nước…”

Một tư tưởng khoa học quan trọng của Phạm Ngọc Thạch được Bệnh viện Phổi Trung ương nhắc lại:

“Chỉ có nắm vững tình hình bệnh phổi trong nước mới chẩn đoán bệnh lao ít sai lầm.”

Đằng sau câu nói ấy là một quan điểm rất khoa học.

Không thể chỉ sao chép kiến thức từ nước ngoài.

Muốn chữa bệnh cho người Việt Nam thì phải hiểu bệnh tật ở Việt Nam.

Bệnh xuất hiện ở đâu?

Đặc điểm bệnh nhân thế nào?

Điều kiện sống ra sao?

Môi trường ảnh hưởng thế nào?

Phương pháp điều trị nào phù hợp?

Những câu hỏi ấy dẫn đến một nền y học dựa trên nghiên cứu thực tế.

Và đó cũng là lý do Phạm Ngọc Thạch không tách nghiên cứu khỏi điều trị.

Nghiên cứu để hiểu bệnh.
Hiểu bệnh để chữa đúng.
Chữa đúng để bảo vệ cộng đồng.

Chú thích ảnh: Tư liệu minh họa hoạt động nghiên cứu bệnh lao và bệnh phổi trong hệ thống y tế Việt Nam. Nguồn: Bệnh viện Phổi Trung ương.

Phần 8: Người bác sĩ không chỉ chữa bằng thuốc

Phạm Ngọc Thạch còn quan tâm đến việc tìm ra những phương pháp phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam.

Bệnh viện Phổi Trung ương ghi nhận ông có nhiều công trình nghiên cứu về lao và bệnh phổi, trong đó có những hướng nghiên cứu về điều trị và phòng bệnh.

Điều đáng chú ý không phải chỉ là danh sách các phương pháp.

Mà là tinh thần phía sau.

Ông không chấp nhận việc đất nước nghèo thì phải bằng lòng với một nền y học nghèo.

Ngược lại.

Thiếu thốn càng phải nghiên cứu.

Không đủ thuốc càng phải tìm cách.

Không đủ phương tiện càng phải sáng tạo.

Đó là tinh thần sau này được cô đọng bằng câu:

“Khó mấy cũng làm.”

Tinh thần ấy được Bệnh viện Phổi Trung ương xem như một di sản xuyên suốt quá trình phát triển của đơn vị.

Chú thích ảnh: Tư liệu minh họa hoạt động nghiên cứu và chống lao trong thời kỳ Phạm Ngọc Thạch công tác. Nguồn: Bệnh viện Phổi Trung ương và Bộ Y tế.

Phần 9: Một người thầy của ngành Y

Phạm Ngọc Thạch không chỉ là nhà khoa học.

Ông còn là người thầy của nhiều thế hệ cán bộ y tế.

Điều ông truyền lại không chỉ là kiến thức về bệnh lao.

Đó là cách nhìn về ngành Y.

Y tế phải vì nhân dân.

Phòng bệnh phải đi trước.

Khoa học phải gắn với thực tiễn.

Người thầy thuốc phải có chuyên môn nhưng cũng phải có trách nhiệm xã hội.

Những tư tưởng ấy được Bộ Y tế nhắc lại nhiều lần khi đánh giá di sản của ông.

Một người thầy tốt không chỉ dạy học trò cách chữa một căn bệnh.

Ông dạy họ vì sao phải chữa bệnh.

Và với Phạm Ngọc Thạch, câu trả lời rất rõ:

vì phía sau mỗi người bệnh là một con người, một gia đình và một cộng đồng.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Phạm Ngọc Thạch trong hoạt động đào tạo, lãnh đạo và làm việc với cán bộ ngành Y. Nguồn: Bộ Y tế và Bệnh viện Phổi Trung ương.

Phần 10: Người Bộ trưởng đi vào những nơi khó khăn

Một chức vụ Bộ trưởng có thể khiến một người đứng xa thực tế.

Nhưng Phạm Ngọc Thạch lại có xu hướng đi đến nơi có vấn đề.

Ông quan tâm đến thực tế bệnh tật.

Đến mạng lưới y tế.

Đến công tác phòng bệnh.

Đến việc đào tạo cán bộ.

Và đặc biệt là những vùng còn thiếu thốn.

Bởi ông hiểu rằng một chính sách y tế chỉ thực sự có giá trị khi đến được với người dân.

Đó cũng là lý do tư tưởng của ông về y tế cộng đồng có sức sống lâu dài.

Không phải xây một vài bệnh viện thật lớn.

Mà phải xây dựng một mạng lưới đủ rộng để người dân ở nhiều nơi đều được chăm sóc.

Chú thích ảnh: Tư liệu minh họa hoạt động công tác cơ sở của Phạm Ngọc Thạch và ngành Y tế. Nguồn: Bộ Y tế.

Phần 11: Một cuộc chiến khác bắt đầu ở miền Nam

Năm 1968.

Chiến tranh ở miền Nam đang diễn ra ác liệt.

Phạm Ngọc Thạch quyết định vào Nam công tác.

Đó không phải chuyến đi của một người đứng ngoài cuộc.

Ông muốn trực tiếp tham gia công việc y tế ở chiến trường.

Nhưng chuyến đi ấy cũng trở thành chặng cuối của cuộc đời ông.

Theo tư liệu của Bộ Y tế, Phạm Ngọc Thạch lâm bệnh nặng và hy sinh tại chiến trường Nam Bộ.

Ngày 7/11/1968, ông qua đời.

Ông hy sinh khi mới 59 tuổi.

Một cuộc đời khoa học đang ở độ chín.

Một sự nghiệp quản lý y tế còn nhiều điều có thể tiếp tục.

Một người thầy vẫn còn nhiều học trò.

Nhưng chiến tranh đã lấy đi một trong những người đặt nền móng quan trọng cho ngành Y Việt Nam.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Phạm Ngọc Thạch trong những năm cuối đời và bối cảnh hoạt động y tế tại chiến trường Nam Bộ. Nguồn: Bộ Y tế. Các ảnh bối cảnh không được gán trực tiếp cho ông nếu chú thích gốc không xác nhận.

Phần 12: Người bác sĩ đã không trở về

Có một điều khiến câu chuyện Phạm Ngọc Thạch trở nên đặc biệt đau xót.

Ông đã dành phần lớn cuộc đời cho việc cứu người.

Nhưng cuối cùng lại hy sinh giữa chiến trường.

Theo tư liệu của Bộ Y tế, sau khi ông mất, bác sĩ Nguyễn Văn Thủ đã tổ chức đưa hài cốt Phạm Ngọc Thạch từ khu vực biên giới Campuchia, gần đầu sông Vàm Cỏ Đông, về Nghĩa trang TP.HCM sau ngày đất nước thống nhất.

Người bác sĩ ấy đã đi rất xa.

Từ một người làm chuyên môn.

Đến Bộ trưởng đầu tiên của ngành Y tế.

Đến nhà khoa học về bệnh lao.

Rồi trở lại chiến trường.

Và nằm lại ở miền Nam.

Một cuộc đời gần như gắn trọn với những năm tháng đất nước biến động nhất.

Chú thích ảnh: Tư liệu tưởng niệm và chân dung Phạm Ngọc Thạch. Nguồn: Bộ Y tế, Bệnh viện Phổi Trung ương và các tư liệu lịch sử.

Phần 13: Di sản không nằm trong một chức vụ

Phạm Ngọc Thạch từng là Bộ trưởng.

Nhưng nếu chỉ nhớ ông là Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên, chúng ta mới chỉ nhớ một phần rất nhỏ.

Di sản lớn hơn nằm ở những điều ông xây dựng.

Một tư duy y tế dự phòng.

Một hệ thống chống lao.

Một nền nghiên cứu bệnh phổi.

Một đội ngũ cán bộ y tế.

Và một quan niệm rằng:

y tế phải phục vụ nhân dân.

Năm 1957, Viện Chống lao Trung ương được thành lập, với Phạm Ngọc Thạch là Viện trưởng đầu tiên.

Đó là một trong những công trình có tính nền tảng.

Bởi từ một căn bệnh từng gieo nỗi sợ hãi cho cả xã hội, Việt Nam bắt đầu xây dựng một hệ thống chuyên trách để kiểm soát nó.

Ngày nay, Bệnh viện Phổi Trung ương vẫn nhắc đến tinh thần của ông như một phần truyền thống của đơn vị.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Viện Chống lao Trung ương và Bệnh viện Phổi Trung ương – cơ sở kế thừa truyền thống chống lao gắn với Phạm Ngọc Thạch. Nguồn: Bệnh viện Phổi Trung ương.

Lời kết: “Khó mấy cũng làm”

Có những người đi vào lịch sử bằng một trận đánh.

Có những người được nhớ bởi một phát minh.

Và có những người được nhớ bởi một cuộc chiến kéo dài cả đời.

Với Phạm Ngọc Thạch, đó là cuộc chiến chống bệnh tật.

Ông sống trong một thời kỳ mà đất nước phải cùng lúc chiến đấu với rất nhiều kẻ thù:

chiến tranh,

đói nghèo,

dịch bệnh,

thiếu thốn,

và một nền y tế còn non trẻ.

Nhưng ông không chọn cách chờ đến khi mọi thứ thuận lợi.

Ông bắt đầu từ những gì mình có.

Có kiến thức thì đem kiến thức ra phục vụ.

Có cán bộ thì đào tạo thêm cán bộ.

Có bệnh nhân thì nghiên cứu bệnh.

Có khó khăn thì tìm cách giải quyết.

Đó chính là tinh thần mà ngày nay Bệnh viện Phổi Trung ương cô đọng thành:

“Khó mấy cũng làm.”

Một câu nói ngắn.

Nhưng nhìn vào cuộc đời ông, chúng ta hiểu vì sao nó có sức sống.

Khó vì đất nước nghèo.

Ông vẫn làm.

Khó vì bệnh lao quá phổ biến.

Ông vẫn nghiên cứu.

Khó vì chiến tranh.

Ông vẫn xây dựng ngành Y.

Khó vì thiếu cán bộ.

Ông đào tạo người.

Và khi đất nước cần, ông lại đi vào chiến trường.

Đến năm 1968, ông hy sinh tại Nam Bộ.

Ông không kịp nhìn thấy ngày đất nước thống nhất.

Không kịp nhìn thấy những thành tựu mà ngành Y sau này đạt được.

Không kịp nhìn thấy cuộc chiến chống lao được tiếp tục bằng những phương tiện hiện đại hơn.

Nhưng ông đã để lại nền móng.

Và nền móng ấy được những thế hệ sau tiếp tục xây dựng.

Có lẽ đó là điều đẹp nhất trong câu chuyện của một người thầy thuốc.

Ông không nhất thiết phải nhìn thấy toàn bộ thành quả.

Chỉ cần biết rằng những gì mình làm hôm nay sẽ giúp người khác làm tốt hơn vào ngày mai.

Phạm Ngọc Thạch đã sống như vậy.

Ông không chỉ chữa bệnh cho từng người.

Ông tìm cách xây dựng một hệ thống để cả cộng đồng được bảo vệ.

Ông không chỉ đào tạo một vài bác sĩ.

Ông góp phần tạo ra một thế hệ cán bộ y tế.

Ông không chỉ nghiên cứu bệnh lao.

Ông góp phần xây dựng một chuyên ngành lao – bệnh phổi của Việt Nam.

Và ông không chỉ làm một Bộ trưởng.

Ông là một người thầy thuốc đặt lợi ích của người bệnh và sức khỏe nhân dân vào trung tâm của công việc.

Bởi vậy, khi nhắc đến Phạm Ngọc Thạch, chúng ta không chỉ nên nhớ những chức vụ ông từng giữ.

Hãy nhớ một người bác sĩ đã đem cả cuộc đời mình trả lời một câu hỏi:

Làm thế nào để người dân Việt Nam được sống khỏe mạnh hơn?

Ông đã trả lời bằng cả cuộc đời.

Bằng phòng bệnh.

Bằng nghiên cứu.

Bằng đào tạo.

Bằng tổ chức.

Bằng những năm tháng kháng chiến.

Và cuối cùng, bằng chính sự hy sinh của mình tại chiến trường Nam Bộ.

Xin được biết ơn Bác sĩ, Giáo sư Phạm Ngọc Thạch – người Bộ trưởng đầu tiên của ngành Y tế Việt Nam, người đặt nền móng quan trọng cho cuộc chiến chống lao và là một trong những trí thức y khoa đã đem tài năng của mình phụng sự đất nước.

Ông đã ra đi giữa chiến tranh.
Nhưng cuộc chiến chống bệnh tật mà ông khởi dựng vẫn tiếp tục.

Và có lẽ đó là cách một người thầy thuốc sống mãi:

không phải bằng việc người đời nhớ tên mình bao lâu, mà bằng số phận của những con người được cứu sống và những thế hệ tiếp tục công việc mình đã bắt đầu.

Chú thích ảnh: Bộ ảnh kết thúc ưu tiên tư liệu thật về Phạm Ngọc Thạch, gồm chân dung, hình ảnh ông trong hoạt động công tác và tư liệu gắn với sự nghiệp chống lao. Nguồn: Bộ Y tế và Bệnh viện Phổi Trung ương. Bộ Y tế cho biết năm 2025 đã tiếp nhận một bức ảnh tư liệu quý chụp Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Phạm Ngọc Thạch từ Bệnh viện Phổi Trung ương.