KHOA NGOẠI NGỮ ANH HÙNG DÂN TỘC VÕ DUY DƯƠNG (THIÊN HỘ DƯƠNG)

Trong lịch sử đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược ở Nam Kỳ nửa sau thế kỷ XIX, Võ Duy Dương – thường được nhân dân kính trọng gọi là Thiên Hộ Dương – là một trong những thủ lĩnh nghĩa quân tiêu biểu. Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với phong trào kháng Pháp ở vùng Đồng Tháp Mười, để lại dấu ấn sâu đậm về tinh thần yêu nước, ý chí bất khuất và lòng trung nghĩa với dân tộc.

Võ Duy Dương sinh năm 1827 tại thôn Cù Lâm Nam, nay là thôn Nam Tượng I, xã Nhơn Tân, huyện An Nhơn. Ông là con thứ ba trong gia đình. Ngay từ nhỏ, Võ Duy Dương đã nổi tiếng là người sáng trí, khỏe mạnh, giỏi võ nghệ và có khí chất hơn người. Tuy nhiên, khi cha qua đời, gia đình lâm vào cảnh sa sút, ông phải đi chăn trâu để mưu sinh. Trước hoàn cảnh khó khăn nhưng giàu nghị lực ấy, một vị quan sở tại cảm thông và mến tài đã nhận ông làm con nuôi, tạo điều kiện để ông được học tập, rèn luyện và trưởng thành.

Năm 1853, theo đề nghị của các quan triều đình, trong đó có Nguyễn Tri Phương, vua Tự Đức ban hành chính sách đồn điền. Hưởng ứng chủ trương này, năm 1857, Võ Duy Dương vượt biển vào Nam Kỳ, tìm đến vùng Ba Giồng ven Đồng Tháp Mười (nay thuộc các huyện Châu Thành, Cai Lậy, Cái Bè của tỉnh Tiền Giang) để chiêu dân lập ấp. Nhờ tài tổ chức, uy tín và tinh thần nghĩa hiệp, ông nhanh chóng trở thành một hào phú có ảnh hưởng tại địa phương, được nhân dân tin yêu và ủng hộ.

Tháng 2 năm 1859, thực dân Pháp đánh chiếm Gia Định, sau đó tiếp tục chiếm thành Mỹ Tho vào tháng 4 năm 1861. Trước cảnh đất nước lâm nguy, Võ Duy Dương lập tức tập hợp lực lượng kéo về Gia Định chống trả quân xâm lược. Với những đóng góp trong chiến đấu, ông được phong chức Chánh quản đạo. Khi thành Gia Định thất thủ, ông vượt biển ra Kinh đô Huế bái yết vua Tự Đức, dâng kế sách đánh đuổi quân Pháp. Sau đó, ông được điều về Quảng Nam dẹp cuộc nổi dậy của người Thạch Bích và đến năm 1860 được phong hàm Chánh bát phẩm Thiên hộ.

Tháng 5 năm 1861, Võ Duy Dương được sung vào phái bộ của Khâm phái quân vụ Đỗ Thúc Tĩnh vào Nam Kỳ với nhiệm vụ chiêu mộ nghĩa dõng chống ngoại xâm. Chỉ trong một thời gian ngắn, ông đã chiêu mộ được gần một nghìn người. Ông đóng quân ở Bình Cách, liên kết chặt chẽ với các thủ lĩnh nghĩa quân khác như Trương Định ở Gò Công, Trần Xuân Hòa ở Thuộc Nhiêu và Đỗ Thúc Tĩnh ở Mỹ Quý.

Tự giác giương cao ngọn cờ “Cần Vương” chống Pháp, Võ Duy Dương cùng nghĩa quân lấy Đồng Tháp Mười – vùng rừng đầm lầy hiểm trở bậc nhất Nam Bộ thời bấy giờ – làm căn cứ kháng chiến. Từ đây, nghĩa quân sử dụng chiến thuật du kích, đánh Pháp trên một vùng rộng lớn từ Hà Tiên, Rạch Giá đến Đồng Tháp, gây cho đối phương nhiều tổn thất nặng nề.

Giữa lúc phong trào kháng chiến đang phát triển, triều đình Huế ký Hòa ước Nhâm Tuất (1862) và buộc các tổ chức nghĩa quân phải hạ khí giới. Không tuân lệnh, Võ Duy Dương bị triều đình tước binh quyền và cho người truy bắt. Tuy vậy, sau khi các thủ lĩnh như Trương Định và Thủ Khoa Huân lần lượt hy sinh, ông vẫn cùng các nghĩa sĩ như Đốc Binh Kiều, Lãnh binh Cẩn và nhiều tướng lĩnh khác kiên trì tiếp tục chiến đấu.

Ngày 14 tháng 4 năm 1866, thực dân Pháp huy động lực lượng lớn thủy bộ, chia làm ba mũi tiến công nhằm đánh chiếm căn cứ của nghĩa quân ở Đồng Tháp Mười. Sau nhiều trận giao tranh ác liệt, trước ưu thế vũ khí của đối phương, nghĩa quân buộc phải rút lui khi Đồn Trung bị đánh hạ. Sau đó, Võ Duy Dương tiếp tục phối hợp với Trương Quyền và thủ lĩnh người Khmer Acha Xoa đánh Pháp thêm nhiều trận, nhưng lực lượng dần suy yếu.

Tháng 10 năm 1866, Võ Duy Dương theo đường biển ra Bình Thuận với mục đích cầu viện triều đình và liên lạc với các nghĩa sĩ miền Trung để khôi phục lực lượng. Tuy nhiên, khi đến vùng biển Cần Giờ, ông và các thuộc hạ không may bị cướp biển sát hại. Theo nhiều tài liệu nghiên cứu, Võ Duy Dương mất vào khoảng tháng 10 năm 1866, khi mới 39 tuổi, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho nghĩa quân và nhân dân.

Tượng Thiên hộ Võ Duy Dương tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Gò Tháp

Ngày nay, để tưởng nhớ công lao của ông, nhân dân đã lập đền thờ Võ Duy Dương và Đốc Binh Kiều tại Gò Tháp, xã Mỹ Hòa, huyện Tháp Mười, tỉnh Đồng Tháp, được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia. Tại quê hương Nhơn Tân, dòng họ Võ cũng xây dựng đền thờ và tổ chức tế lễ hằng năm. Nhiều con đường, địa danh mang tên Võ Duy Dương như một sự tri ân đối với vị anh hùng đã hiến dâng trọn đời cho sự nghiệp cứu nước.

Cuộc đời và sự nghiệp của Võ Duy Dương là tấm gương sáng ngời về lòng yêu nước, tinh thần kiên trung và ý chí không khuất phục trước ngoại xâm. Hình ảnh Thiên Hộ Dương mãi mãi được khắc ghi trong lịch sử dân tộc và trong lòng nhân dân như một biểu tượng bất diệt của tinh thần kháng chiến Việt Nam.