Khoa thi đầu tiên của Đại Việt

Năm 1070, dưới triều vua Lý Thánh Tông, Văn Miếu được dựng ở phía nam kinh thành Thăng Long, là nơi thờ Khổng Tử cùng các bậc Tiên hiền, Tiên nho. Hoàng Thái tử Càn Đức – người sau này trở thành vua Lý Nhân Tông – từng học tại đây. Nhưng câu chuyện về đạo học thời Lý không dừng ở việc dựng Văn Miếu.

Năm 1075, dưới triều vua Lý Nhân Tông, nhà Lý tổ chức khoa thi đầu tiên trong lịch sử khoa cử Việt Nam. Khoa thi được sử cũ ghi là “Minh kinh bác học và Nho học tam trường”, nhằm tuyển chọn người có học vấn ra làm quan. Người đỗ đầu khoa thi ấy là Lê Văn Thịnh. Từ một người học trò nổi tiếng ở vùng Kinh Bắc, sau khi đỗ đầu, Lê Văn Thịnh được vào cung dạy vua học rồi từng bước đảm nhiệm những chức vụ quan trọng trong triều đình.

Việc mở khoa thi năm 1075 đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý: bên cạnh những phương thức lựa chọn quan lại đã có, triều đình bắt đầu sử dụng thi cử để tìm kiếm và tuyển chọn người có học phục vụ đất nước. Chỉ một năm sau, vào năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám bên cạnh Văn Miếu.

Quốc Tử Giám trở thành trung tâm đào tạo cao cấp nhất của quốc gia dưới thời quân chủ. Việc học từ đó từng bước được tổ chức trong một thiết chế của nhà nước, gắn với nhu cầu đào tạo nhân tài cho triều đình.

Ba dấu mốc diễn ra rất gần nhau: Năm 1070, dựng Văn Miếu. Năm 1075, mở khoa thi đầu tiên.
Năm 1076, lập Quốc Tử Giám. Đặt cạnh nhau, những sự kiện ấy cho thấy một bước phát triển quan trọng của Đại Việt thời Lý. Khi quốc gia độc lập ngày càng được củng cố, việc xây dựng đất nước không chỉ cần thành lũy và quân đội, mà còn cần những người có tri thức để tham gia quản lý quốc gia. Từ những khoa thi đầu tiên, chế độ giáo dục và khoa cử Nho học tiếp tục phát triển qua nhiều triều đại.

Đến thời Lê sơ, việc dựng bia ghi danh những người đỗ đại khoa được thực hiện tại Văn Miếu. Trên tấm bia đầu tiên, Thân Nhân Trung đã để lại một câu nói nổi tiếng: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”

Ngày nay, giữa Hà Nội hiện đại, Văn Miếu – Quốc Tử Giám vẫn còn đó. Sau những mái ngói, sân gạch và những tấm bia đá là dấu tích của một quá trình kéo dài nhiều thế kỷ, khi việc học, thi cử và tìm kiếm người tài từng bước trở thành một phần quan trọng trong công cuộc xây dựng đất nước.