Khoa thi Hương năm Đinh Dậu

Năm 1897, Trần Tế Xương tham dự khoa thi Đinh Dậu. Đây là một trong những khoa thi quan trọng trong cuộc đời ông và cũng gắn với bài thơ nổi tiếng thường được biết đến với tên “Vịnh khoa thi Hương”, còn có tên “Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu”.

Trường thi vốn là nơi diễn ra các kỳ thi Nho học. Trong xã hội truyền thống, đây là không gian thể hiện vị trí quan trọng của chữ nghĩa, học vấn và con đường công danh.

Nhưng trong thời đại Tú Xương sống, trường thi đã mang một diện mạo khác. Xã hội Việt Nam đang chịu ảnh hưởng ngày càng sâu của chế độ thuộc địa. Những yếu tố mới xuất hiện bên cạnh những thiết chế cũ.

Tú Xương quan sát cảnh trường thi và nhận ra sự thay đổi ấy.

Trong bài thơ về khoa thi Đinh Dậu, ông không chỉ nói về những sĩ tử. Ông còn phản ánh sự lộn xộn, nhếch nhác và những biểu hiện của một xã hội đang mất dần nền nếp cũ.

Điểm đặc biệt trong cách viết của ông là sử dụng tiếng cười. Ông không cần những lời phê phán dài dòng. Chỉ bằng những hình ảnh đời thường và giọng thơ châm biếm, ông đã khiến người đọc nhận ra sự bất thường của một khoa thi trong thời buổi giao thời.

Khoa thi năm 1897 cũng diễn ra trong bối cảnh xã hội Việt Nam đã có nhiều thay đổi sâu sắc dưới ảnh hưởng của thực dân Pháp. Vì thế, cảnh trường thi trong thơ Tú Xương mang ý nghĩa rộng hơn một kỳ thi.

Nó trở thành hình ảnh thu nhỏ của một xã hội đang biến đổi.

Tú Xương khi ấy vẫn đang theo đuổi con đường khoa cử. Ông chưa đạt được học vị mà mình mong muốn, nhưng chính những thất bại và trải nghiệm ở trường thi lại cung cấp cho ông chất liệu quan trọng để sáng tác.

Từ một người trực tiếp tham dự khoa thi, ông trở thành người quan sát và ghi lại bộ mặt của khoa thi bằng thơ.

Đó chính là một trong những giá trị đặc biệt của Tú Xương: ông biến những chuyện tưởng như rất bình thường thành tư liệu văn hóa về một thời kỳ lịch sử.