Khoan thư sức dân” – kế giữ nước bắt đầu từ lòng dân

Nếu chỉ nhìn Trần Hưng Đạo như một vị tướng chuyên cầm quân ra trận, chúng ta sẽ chưa hiểu hết tầm vóc của nhân vật lịch sử này. Ông không chỉ là một nhà quân sự xuất chúng mà còn là người có tư duy sâu sắc về việc xây dựng sức mạnh quốc gia. Trong tư tưởng của ông, một đất nước muốn chiến thắng ngoại xâm phải có quân đội mạnh, nhưng quân đội mạnh vẫn chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải có một xã hội đoàn kết, một triều đình biết dựa vào dân và một nhân dân có niềm tin vào đất nước.

Tư tưởng ấy được thể hiện rất rõ trong lời bàn của Trần Quốc Tuấn với vua Trần về kế sách giữ nước. Ông nhấn mạnh rằng việc dùng binh không thể áp dụng một công thức cố định. Phải tùy thời, tùy thế, biết lấy yếu chống mạnh, lấy đoản chế trường và quan trọng nhất là làm cho toàn dân đồng lòng. Từ đó, ông đưa ra quan niệm “khoan thư sức dân”, tức chăm lo để dân được yên ổn, có điều kiện sinh sống và phục hồi sức lực.

Đặt tư tưởng ấy vào bối cảnh thế kỷ XIII, chúng ta càng thấy tầm nhìn của Trần Hưng Đạo. Đại Việt khi đó phải đối mặt với một đế chế Mông - Nguyên có sức mạnh quân sự rất lớn. Quân xâm lược có lực lượng đông, kinh nghiệm chiến tranh và khả năng huy động nguồn lực từ một không gian rộng lớn. Nếu chỉ lấy quân đội đối đầu trực diện với đối phương trong mọi hoàn cảnh, Đại Việt khó có thể giành thắng lợi.

Bởi vậy, nghệ thuật giữ nước của nhà Trần là nghệ thuật huy động tổng hợp sức mạnh của cả quốc gia. Khi quân địch mạnh, ta tránh chỗ mạnh của chúng. Khi cần thiết, quân dân rút khỏi kinh thành để bảo toàn lực lượng. Khi thời cơ xuất hiện, quân ta phản công. Những chiến thuật ấy không thể thành công nếu phía sau không có nhân dân hỗ trợ.

Nhân dân chính là hậu phương. Nhân dân cung cấp lương thực, thông tin, sức người và nơi che chở. Nhân dân cũng là lực lượng khiến đối phương không thể dễ dàng kiểm soát đất nước. Khi lòng dân đã hướng về triều đình và kháng chiến, một đội quân xâm lược dù mạnh đến đâu cũng khó có thể nhanh chóng khuất phục Đại Việt.

Tư tưởng của Trần Hưng Đạo vì thế vượt ra ngoài phạm vi quân sự. Ông hiểu rằng giữ nước trước hết phải làm cho người dân có lý do để bảo vệ quê hương của mình. Một người dân được sống yên ổn, được chăm lo và được tôn trọng sẽ có trách nhiệm hơn với cộng đồng. Một xã hội bị kiệt quệ, người dân mất niềm tin thì dù có thành cao, hào sâu cũng khó giữ nước lâu dài.

Đây cũng là lý do chiến thắng của nhà Trần trước quân Mông - Nguyên không thể chỉ được giải thích bằng tài năng của một vài vị tướng. Đó là chiến thắng của cả một hệ thống, trong đó có vai trò của triều đình, quân đội, các tướng lĩnh và nhân dân. Trần Hưng Đạo là một trong những người có công lớn trong việc tổ chức và phát huy sức mạnh tổng hợp ấy.

Đặc biệt, trong cuộc kháng chiến lần thứ ba năm 1287-1288, tư duy chiến lược của ông được thể hiện rất rõ. Quân Nguyên tiến vào Đại Việt với lực lượng lớn, nhưng kế hoạch hậu cần của họ gặp khó khăn. Sau khi đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ bị quân Đại Việt đánh chặn, quân Nguyên ngày càng rơi vào thế khó. Trần Quốc Tuấn kiên trì chờ thời cơ thay vì nóng vội quyết chiến khi điều kiện chưa thuận lợi.

Cuối cùng, sông Bạch Đằng trở thành nơi quyết chiến. Trận địa cọc dưới lòng sông kết hợp với thủy triều, địa hình và cách đánh linh hoạt đã tạo ra một thế trận khiến thủy quân Nguyên bị tổn thất nặng nề. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận trận đánh diễn ra ngày 9 tháng 4 năm 1288, khi quân Đại Việt lợi dụng lúc nước triều lên để khiêu chiến, nhử quân địch vào trận địa, rồi phản công khi nước triều rút.

Nhìn từ hôm nay, “khoan thư sức dân” không chỉ là một bài học dành cho những người làm công tác quản lý đất nước. Đó còn là một lời nhắc về cách mỗi cộng đồng được xây dựng. Muốn một tập thể mạnh, phải biết chăm lo cho con người. Muốn quê hương phát triển, phải tạo điều kiện để người dân được học tập, lao động, sáng tạo và sống trong môi trường an toàn, văn minh.

Với thế hệ trẻ, bài học ấy có thể bắt đầu từ những việc rất bình dị: biết quan tâm đến cộng đồng, không sống ích kỷ, tích cực tham gia hoạt động xã hội, hỗ trợ những người khó khăn và đóng góp năng lực của mình cho quê hương.

Trần Hưng Đạo đã để lại một chiến thắng trên sông Bạch Đằng, nhưng sâu xa hơn, ông để lại một tư tưởng: sức mạnh của đất nước cuối cùng phải bắt nguồn từ sức mạnh của con người.

Sau hơn bảy thế kỷ, câu nói về “khoan thư sức dân” vẫn gợi cho chúng ta một câu hỏi: muốn quê hương mạnh lên, chúng ta đã làm gì để những người xung quanh mình mạnh lên? Đó có lẽ là một trong những giá trị lâu bền nhất mà câu chuyện về Hưng Đạo Đại Vương để lại cho hôm nay.