Khói bếp không tắt

ôi gặp mẹ lần đầu vào mùa đông năm 1971, khi đơn vị chúng tôi hành quân qua một bản người Thái nằm ven sông Đà. Đêm ấy lạnh đến cắt da, sương phủ trắng những mái nhà sàn, ai cũng nghĩ sẽ phải ngủ đói.

Nhưng khi đến đầu bản, chúng tôi nhìn thấy một làn khói mỏng bay lên từ một căn bếp.

Người đứng đợi chúng tôi trước hiên nhà là mẹ Lò Thị Mến.

Mẹ không hỏi chúng tôi từ đâu đến.

Chỉ nói:

“Lên nhà đi các con, cơm sắp chín rồi.”

Chúng tôi gọi mẹ là mẹ Mến từ đêm ấy.

Nhà mẹ có một bếp lửa rất lạ.

Lửa cháy nhỏ nhưng không bao giờ tắt.

Mẹ bảo, người Thái giữ lửa trong nhà như giữ hơi ấm của gia đình.

Ngày chiến tranh, mẹ giữ lửa để đợi những người lính.

Đơn vị chúng tôi ở lại bản ba ngày.

Mỗi sáng, mẹ dậy từ rất sớm, đồ xôi nếp, nướng cá suối, hái rau rừng.

Tối đến, mẹ vá áo cho từng người.

Có chiếc áo rách quá, mẹ tháo cả mảnh vải trên váy cũ của mình để vá.

Tôi nhớ rõ người bạn thân nhất của tôi là Lò Văn Khăm, con trai thứ hai của mẹ.

Khăm ít nói, bắn súng rất giỏi.

Cậu luôn cười khi nhắc đến mẹ.

“Mẹ tao bảo đánh giặc xong phải về làm lại cái cầu tre cho bản.”

Khăm không bao giờ về nữa.

Cậu hy sinh trong một trận đánh ở chiến trường Trị Thiên.

Khi đơn vị nhận được tin, không ai dám báo cho mẹ.

Chúng tôi sợ mẹ gục ngã.

Nhưng mẹ chỉ lặng lẽ ngồi bên bếp.

Thêm một khúc củi.

Rồi nói:

“Nó là con của mẹ, nhưng cũng là con của đất nước.”

Ít lâu sau, người con cả của mẹ cũng hy sinh.

Hai người con.

Hai nén hương.

Ngôi nhà sàn trở nên vắng lặng.

Tôi trở lại bản sau ngày hòa bình.

Điều khiến tôi ngạc nhiên là bếp lửa của mẹ vẫn cháy.

Mẹ già hơn nhiều.

Tóc bạc trắng.

Lưng đã còng.

Nhưng mỗi khi có đoàn cựu chiến binh đến, mẹ lại nhóm thêm củi.

“Các con đi xa chắc lạnh.”

Có lần tôi hỏi:

“Mẹ còn đợi ai nữa không?”

Mẹ nhìn ngọn lửa.

“Đợi thì không. Nhưng giữ lửa là thói quen rồi.”

Rồi mẹ kể cho tôi nghe một chuyện mà trước đây chúng tôi không ai biết.

Những năm ác liệt nhất, nhà mẹ từng là nơi cất giấu thương binh.

Dưới sàn nhà có một khoang nhỏ.

Ban ngày, mẹ dệt vải.

Ban đêm, mẹ nấu thuốc.

Có thương binh sốt mê man, mẹ thức trắng ba đêm.

Có người không qua khỏi.

Mẹ tự tay cùng dân bản chôn cất trên sườn núi.

“Không để các con nằm một mình.”

Người trong bản nói mẹ có đôi bàn tay biết giữ người.

Nhiều chiến sĩ tưởng không sống nổi đã khỏe lại nhờ bát cháo, nắm lá thuốc và sự chăm sóc của mẹ.

Năm mẹ được phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, tôi có mặt.

Mẹ mặc bộ áo cóm màu đen.

Thắt lưng xanh.

Khăn piêu quấn gọn trên đầu.

Khi nhận tấm bằng, mẹ không nhìn lên lễ đài.

Mẹ nhìn về phía bếp lửa.

Sau buổi lễ, tôi ở lại ăn cơm với mẹ.

Mẹ vẫn đồ xôi như năm xưa.

Vẫn đặt thêm một đôi đũa bên mâm.

Tôi hỏi:

“Đôi đũa ấy cho ai?”

Mẹ cười.

“Cho những đứa con không về.”

Tôi không cầm được nước mắt.

Nhiều năm sau nữa, khi mẹ mất, dân bản không để bếp lửa tắt trong ba ngày.

Các cụ già nói:

“Lửa của mẹ phải được tiễn bằng lửa.”

Bây giờ, ngôi nhà sàn ấy đã được giữ lại như một nơi lưu niệm nhỏ.

Chiếc bếp cũ vẫn còn.

Chiếc chõ đồ xôi vẫn còn.

Và trên vách là tấm ảnh mẹ cùng hai người con trai mặc quân phục.

Mỗi lần trở lại, tôi đều ngồi trước bếp.

Nhắm mắt.

Tôi vẫn nghe tiếng mẹ gọi:

“Ăn đi các con.”

Khói bếp năm xưa đã bay lên trời từ lâu.

Nhưng hơi ấm của nó vẫn ở lại.

Bởi có những người mẹ không chỉ giữ lửa cho một căn nhà.

Họ giữ lửa cho cả một thế hệ.

Và khi khói bếp không tắt, ký ức về họ cũng không bao giờ tắt.