Khói Lam Chiều Tháng Năm: Vị Đất, Vị Đồng Đội Trong Bữa Cơm Chiến Hào

Khói Lam Chiều Tháng Năm: Vị Đất, Vị Đồng Đội Trong Bữa Cơm Chiến Hào

Lịch sử chiến tranh không chỉ là những con số thương vong, những bản đồ tác chiến khô khan, hay tên gọi của các chiến dịch lẫy lừng. Lịch sử thực sự nằm ở hơi thở, giọt mồ hôi, và những khoảnh khắc đời thường, giản dị của con người giữa lằn ranh sinh tử. "Bữa cơm chiến hào" – một cụm từ đơn giản nhưng chứa đựng cả một thế giới cảm xúc: đó là sự sống dũng cảm bám trụ vào lòng đất chết chóc, là tình đồng đội được vun đắp từ vị mặn của muối, vị chát của sắn, và vị ngọt của niềm tin. Câu chuyện này không kể về một trận đánh, mà kể về một sự kiên cường khác – sự kiên cường của dạ dày và tinh thần, nơi mỗi hạt gạo, củ khoai đều là một viên đạn tiếp sức cho ngày mai chiến thắng.

Trời đã ngả màu chì, nhưng cái oi nồng của đồng bằng Nam Bộ vẫn chưa chịu tan. Mấy sợi khói lam chiều cuộn tròn quanh ngọn tràm khô, cố gắng thoát khỏi vành tai chiến hào chật hẹp, nhưng rồi lại bất lực tan vào không khí ẩm đặc mùi thuốc súng và phèn.

Sáu Tám, người lính trẻ nhất trung đội, tay vẫn cầm chiếc bay nhỏ xíu, miệt mài gạt đi những hạt đất cuối cùng bám trên miệng nồi quân dụng. Anh lính lớn tuổi nhất, Tư Bốn, ngồi bên cạnh, không nói không rằng, nhưng ánh mắt hiền lành của ông lấp lánh như đang nhìn thấu vào tâm tư Sáu Tám.

"Mày lo xa quá, Tám," Tư Bốn khẽ khàng, giọng đặc sệt chất miền Tây. "Đất này linh lắm. Mình đào nó, mình ở trong lòng nó, nó không phụ mình đâu."

Sáu Tám biết Tư Bốn nói về những mảnh bom, mảnh pháo vẫn còn găm sâu trong lớp đất thịt nơi chiến hào họ đang trú ngụ. Đã ba đêm rồi, anh không ngủ thẳng giấc, cứ chập chờn nghe tiếng đất khóc. Nhưng điều anh lo lắng hơn, lại là "Bữa cơm chiều nay."

Đó là một buổi chiều cuối tháng Năm, mùa mưa sắp về, đồng ruộng ngoài kia đã bắt đầu ngâm mình trong nước. Hậu cần trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Nồi cơm chiều nay của Trung đội 7 là một sự kết hợp ngẫu hứng của những gì còn lại: Gạo lật (loại gạo hẩm, có màu hơi vàng, lẫn nhiều trấu), trộn với sắn khô thái lát mỏng, và một ít củ chuối non băm nhỏ để tăng độn. Tổng cộng, nó chỉ đủ cho mỗi người một vắt cơm độn bằng nắm tay, chắc nịch và nặng trịch.

Thấy Sáu Tám cứ ngần ngại, Tư Bốn cười móm mém: "Nhắc mới nhớ, tao kể mày nghe chuyện thời tao đi chống Pháp. Lúc đó... cơm đâu mà có! Cả tháng trời chỉ ăn khoai mài, mà khoai mài nó ngứa lắm nghe. Phải cạo vỏ, ngâm nước phèn cả ngày, xong rồi còn phải nấu đi nấu lại. Nhiều khi thèm miếng muối đến chảy nước mắt. Bữa cơm này của mình, có gạo, có sắn, có củ chuối. Là lộc trời đó, con ơi."

Lời kể của Tư Bốn không chỉ là an ủi, mà là một lát cắt chân thực về sự khắc nghiệt của chiến tranh nhân dân. Cái đói, sự thiếu thốn, không phải là một tai nạn, mà là một phần tất yếu của cuộc chiến vệ quốc kéo dài và thiếu thốn trăm bề. Các tư liệu lịch sử về hậu cần trong Kháng chiến chống Mỹ, đặc biệt ở chiến trường miền Nam, thường ghi rõ sự đa dạng và kham khổ của nguồn lương thực: từ "cơm vắt trộn khoai, sắn," đến "cháo đậu," và thậm chí cả "măng rừng, lá bép" là nguồn rau xanh chính.

Bên góc chiến hào, Bảy Lớn, người phụ trách bếp núc, hì hục khuấy cái món gọi là "canh" – thực chất là nước sôi pha chút muối hột, thả thêm vài ngọn lá giang chua loét vừa hái trộm được từ bìa rừng. Lá giang giúp kích thích vị giác, lấn át đi cái vị chua chát của gạo hẩm và mùi tanh của nồi quân dụng không được rửa kỹ.

Ánh mắt Sáu Tám dừng lại ở Bảy Lớn. Bảy Lớn có bàn tay thô ráp, luôn ám mùi khói và mùi đất. Để nấu được bữa cơm này, Bảy Lớn đã phải chui vào giao thông hào, dùng chiếc bếp Hoàng Cầm tự chế (bếp không khói) để tránh bị máy bay trinh sát phát hiện.

Bếp Hoàng Cầm, một sáng kiến thiên tài của quân đội ta, cho phép nấu nướng quy mô lớn mà khói được dẫn sâu vào lòng đất, tản ra và hòa vào hơi ẩm mà không bị lộ. Việc chuẩn bị bữa ăn trong chiến hào, do đó, là một nghi lễ phức tạp, đầy rủi ro và cần sự kiên nhẫn: phải canh lửa, canh khói, và phải thật sự nhanh chóng.

"Được rồi. Dọn cơm!" Bảy Lớn hô khẽ, nhưng đủ lớn để xuyên qua tiếng gió xào xạc.

Khoảnh khắc đó, tiếng súng hình như ngừng hẳn. Không phải ngừng hẳn, mà là các chiến sĩ đã học được cách làm cho nó ngừng trong tâm trí mình, dù chỉ trong chốc lát.

Mỗi người lính tự động xúm lại, lấy ra chiếc bát sứt mẻ của mình. Bảy Lớn, với vẻ mặt nghiêm nghị như đang chia lộc thánh, xúc từng vắt cơm độn, đặt lên tay từng người. Nóng bỏng tay.

Người lính đầu tiên nhận cơm là Ba Hải, người vừa trở về từ một trận càn ác liệt ở vành đai. Khuôn mặt anh gầy sọp, nhưng đôi mắt vẫn ánh lên vẻ hài hước cố hữu.

"Cảm ơn đồng chí Bảy! Hôm nay có thêm củ chuối là mừng rồi. Chắc củ chuối này có vị ngọt của chiến thắng nha!" Ba Hải nói.

Tư Bốn lấy cơm sau cùng, ông nhận lấy nắm cơm, lật qua lật lại, rồi khẽ nói với Sáu Tám: "Thấy chưa, Tám? Bữa cơm này không chỉ là ăn cho no, mà là ăn để biết mình còn sống. Ăn để biết mình còn đồng đội."

Bữa cơm bắt đầu diễn ra trong sự im lặng gần như tuyệt đối. Sự im lặng không phải vì thiếu chuyện để nói, mà vì sự trân trọng.

Họ ăn rất nhanh, ăn bằng hết thảy sự đói khát đã kìm nén suốt ngày dài. Gạo lật sần sật, sắn khô bùi bùi, củ chuối có vị chát nhẹ hòa với chút chua loét của lá giang. Đó là một bản giao hưởng vị giác kỳ lạ, nhưng lại vô cùng thiêng liêng.

Họ dùng ngón tay quệt sạch từng hạt cơm bám trên thành bát. Đó là sự tiết kiệm, không phải vì sợ hết, mà vì hiểu rõ cái giá của từng hạt gạo – cái giá được đánh đổi bằng máu và mồ hôi của những người dân hậu phương, của những đoàn xe thồ Trường Sơn không mệt mỏi.

Trong lòng chiến hào chật hẹp, những người lính đã chia nhau xong suất cơm độn. Họ không vội vàng đứng dậy. Khoảnh khắc ngồi chung quanh chiếc nồi đen đúa, dưới ánh nến tù mù (hoặc ánh đèn dầu tự chế từ ống tre), chính là lúc họ cảm thấy mình là con người nhất, không phải là những chiến binh đơn độc.

Sáu Tám, sau khi đã no bụng, lấy chiếc bi đông cũ kỹ đựng nước chè xanh nóng hổi từ tay đồng đội. Hương chè xanh dìu dịu, thơm mùi đất phèn ẩm ướt, giúp xua tan cái lạnh ẩm và vị tanh của đồ ăn độn.

"Cái ấm trà này, Tư Bốn, ông còn giữ từ hồi nào vậy?" Sáu Tám hỏi, tò mò chỉ vào chiếc ấm nhôm đã móp méo, dường như đã trải qua không biết bao nhiêu trận bom càn.

Tư Bốn ôm chiếc ấm vào lòng, vuốt ve nó như một bảo vật. "Ấm này à? Là quà của một bà má ở Bến Tre đó. Má cưu mang tụi tao hồi tụi tao mới về đây lập căn cứ. Má nói: 'Uống miếng nước chè cho nó ấm ruột, cho nó nhớ nhà. Có no đói thế nào thì cũng phải giữ cái tình cho nó đừng lạnh.' Từ đó, tụi tao giữ cái ấm này, coi như giữ hơi ấm của hậu phương."

Câu chuyện về chiếc ấm trà không chỉ là một kỷ vật cá nhân mà là minh chứng rõ nét cho mối quan hệ máu thịt giữa quân đội và nhân dân. Hậu phương tại chỗ ở miền Nam, dù bị địch oanh tạc và kiểm soát gắt gao, vẫn là nguồn cung cấp lương thực và nhu yếu phẩm quan trọng. Các tài liệu lịch sử ghi lại vai trò của "Kho gạo lòng dân" hay "Hũ gạo cứu nước" – những phong trào vận động nhân dân đóng góp từ một nắm gạo, một củ khoai, đến những bó rau rừng, được vận chuyển bằng ghe, xuồng, hoặc gánh bộ len lỏi qua các vùng địch tạm chiếm.

Thỉnh thoảng, trong những bữa cơm quý giá đó, có xuất hiện những món "xa xỉ" bất ngờ:

• Một vốc đậu phộng rang sém cạnh: Do các má, các chị gửi vào, bọc trong chiếc khăn tay còn thoang thoảng mùi xà phòng thơm của thị xã. Vị mặn mòi, béo bùi của nó khiến người lính nhớ da diết mùi Tết, mùi quê hương.

Những món ăn này, dù chỉ là những lát cắt nhỏ nhoi, lại là bằng chứng sống động về khả năng tự cung, tự cấp và sáng tạo hậu cần của quân đội ta.

Bảy Lớn, người nấu bếp, vốn là một nông dân giỏi nghề ở miệt vườn. Anh không chỉ chờ đợi tiếp tế, mà còn cùng anh em trong trung đội biến chiến hào thành một "căn bếp rừng."

"Thằng Hai Râu đi gác, nó có bắt được con chim cút không?" Bảy Lớn hỏi.

"Có chứ," Tư Bốn đáp, "Nó đặt bẫy ở vành đai, được một con béo tốt. Đang làm lông. Mai nấu cháo cho thằng Tám ăn, nó gầy sọp đi rồi."

Đó là một thực tế phổ biến: "Kiếm ăn trong chiến đấu." Người lính không chỉ cầm súng, mà còn phải học cách sống hòa mình vào thiên nhiên, biết săn bắt (chuột đồng, chim), biết hái lượm (măng rừng, đọt choại, rau tàu bay), thậm chí câu cá. Sự hiểu biết về tự nhiên này là một kỹ năng sinh tồn thiết yếu, giúp họ bổ sung đạm và vitamin – những thứ mà khẩu phần lương khô khó lòng cung cấp đủ.

Sáu Tám nghe nhắc đến mình, thấy mắt cay cay. Cái đói đã khiến anh gầy đi, nhưng chính những bữa ăn chia sẻ ấy lại nuôi dưỡng tinh thần. Anh nhớ lại ngày đầu tiên tham gia trận địa, anh đã khóc vì không thể nuốt trôi nắm cơm sắn độn quá cứng. Tư Bốn đã lấy miếng cơm của mình, bọc thêm một chút thịt khô hiếm hoi (vốn là phần ăn dành cho chỉ huy), rồi đưa cho anh.

"Ăn đi con. Ăn để mà chiến đấu. Cái đói nó chỉ là cái vỏ, cái ruột của mình phải cứng như thép," Tư Bốn đã nói.

Giờ đây, Sáu Tám đã quen với vị cơm độn, quen với mùi mắm kho, quen với sự san sẻ. Anh hiểu rằng, hương vị thực sự của bữa cơm không nằm ở gia vị hay nguyên liệu, mà nằm ở tình đồng đội.

Tình đồng đội ấy không chỉ thể hiện qua miếng ăn, mà qua cả cách họ trò chuyện. Trong bóng đêm mịt mùng và tiếng côn trùng kêu rả rích, mỗi câu chuyện kể ra lại trở thành một "món ăn tinh thần" quý giá.

Họ kể về căn nhà lá đơn sơ ở quê, về người mẹ tần tảo, về người yêu nơi phố thị. Họ vẽ ra một bức tranh tương lai tươi sáng, nơi họ sẽ được ăn một bữa cơm "thật sự": cơm trắng tinh, canh chua cá lóc, thịt kho tàu béo ngậy. Những câu chuyện đó, dẫu là mơ mộng giữa chiến hào, lại là nguồn sức mạnh vô tận, giúp họ vượt qua cái đói và sự sợ hãi.

Bữa cơm kết thúc. Mọi người nhanh chóng thu dọn dụng cụ, vì kỷ luật chiến trường không cho phép lãng phí thời gian. Chiếc nồi được chùi sạch sẽ bằng tro bếp và lá cây. Cái bếp Hoàng Cầm được ngụy trang kỹ lưỡng.

Sáu Tám đứng dậy, cảm thấy bụng ấm, lòng càng ấm hơn. Anh vác khẩu súng lên vai, thay ca gác. Đứng trên giao thông hào, anh nhìn ra cánh đồng lúa bị bom cày xới, tối đen như mực. Anh không thấy cái đói nữa, mà chỉ thấy một sự thanh thản kỳ lạ.

"Bữa cơm chiến hào," anh tự nhủ, "Nó là vị của máu, vị của đất, và vị của một Việt Nam sắp sửa hồi sinh."

Tuyệt vời! Tôi sẽ tiếp tục câu chuyện bằng cách tập trung vào sự đối lập: sự thanh thản của bữa ăn và sự ác liệt của chiến trường ngay sau đó, qua đó làm nổi bật sức mạnh tinh thần được nuôi dưỡng từ những hạt cơm chiến hào.

Sương đêm bắt đầu rơi nặng hạt, mang theo hơi lạnh từ rừng tràm len lỏi vào chiến hào. Giờ G đã được ấn định. Sau bữa cơm, không khí trong hầm ngầm của trung đội đã thay đổi hoàn toàn. Cái ấm áp, sự thư thái của lúc ăn đã được thay thế bằng sự căng thẳng tột độ, nhưng là một sự căng thẳng có trật tự và dứt khoát.

Sáu Tám, vừa nhận ca gác, nhìn ra phía trước. Mọi vật đều im lìm và tĩnh lặng, một sự im lặng giả tạo thường đi trước bão tố. Anh siết chặt khẩu AK-47, cảm giác sức lực của bữa cơm độn vẫn còn cuộn trong bụng, như một ngọn lửa âm ỉ.

Đúng 23 giờ 30 phút, màn đêm bị xé toạc.

Tiếng pháo chụp từ căn cứ địch đổ xuống như mưa rào. Khói bụi và mùi lưu huỳnh nồng nặc tràn vào hầm. "Chiến hào không chỉ là nơi ẩn nấp, nó là phòng tuyến đầu tiên." Đây là một triết lý chiến đấu mà người lính phải khắc cốt ghi tâm. Giữ vững chiến hào là giữ vững trận địa.

Tư Bốn, người chỉ huy trung đội, hô lớn trong tiếng gầm rú của bom đạn: "Chuẩn bị! Giữ vững vị trí! Đợi lệnh!"

Sáu Tám, lúc này đã ở vị trí chiến đấu, nhìn thấy ánh chớp lóe lên từ phía căn cứ địch, theo sau là tiếng nổ vang vọng. Anh không còn sợ hãi như những ngày đầu. Cái sợ hãi đã bị nén lại, biến thành sự cảnh giác bén nhọn.

Đột nhiên, Tư Bốn đẩy Sáu Tám ngã sấp xuống. Một viên đạn sượt qua chỗ Sáu Tám vừa đứng.

"Nằm xuống! Không được nhô đầu!" Tư Bốn hét.

Sáu Tám nuốt khan. Bữa cơm chiều nay, với củ chuối băm nhỏ và chút mắm kho quẹt, đã cho anh sức mạnh để cúi thấp, để phản ứng nhanh. Anh nhớ lại những lời kể của Tư Bốn về việc những người lính thời Kháng chiến chống Pháp thường phải chiến đấu với cái bụng rỗng, chỉ dựa vào ý chí. Họ chiến đấu bằng tinh thần, nhưng ngày nay, họ chiến đấu bằng cả tinh thần và một chút năng lượng vật chất được gom góp từ hậu phương gian khổ.

Sự khác biệt ấy là vô cùng quan trọng. Theo tư liệu lịch sử về Cung cấp Lương thực trong Chiến dịch Điện Biên Phủ (một chiến dịch dựa chủ yếu vào sức người) hay sau này là Đường Trường Sơn, việc đảm bảo dinh dưỡng tối thiểu đã được nâng lên thành một nhiệm vụ chiến lược. Một người lính có thể cầm cự chiến đấu tốt hơn nếu họ được tiếp sức bằng một bữa cơm, dù là bữa cơm độn.

Trận địa nổ ra dữ dội. Đây là một cuộc phản kích ác liệt của đối phương nhằm giành lại một điểm cao vừa bị ta chiếm giữ. Họ xua quân tấn công liên tục.

Giữa làn đạn khốc liệt, Sáu Tám chứng kiến một khoảnh khắc không thể nào quên về tình đồng đội được vun đắp từ những bữa cơm:

Bảy Lớn, người nấu bếp, vốn không giỏi đánh giáp lá cà, bị thương ở cánh tay. Anh cắn răng dùng tay kia bắn trả. Viên đạn cuối cùng của khẩu súng máy bên cạnh đã hết. Tình thế nguy kịch.

Không chần chừ, Ba Hải, người đang nấp sau ụ đất gần đó, bò qua vùng hỏa lực dày đặc. Anh bò như con rắn, ôm theo hai băng đạn và một chiếc bi đông nước.

"Uống đi! Mày phải chiến đấu tiếp!" Ba Hải hét lên khi trao băng đạn và chiếc bi đông cho Bảy Lớn.

Hành động đó, dù chỉ là một khoảnh khắc nhỏ, lại là đỉnh cao của sự sẻ chia sinh tử. Cái bi đông nước ấy có lẽ là thứ quý giá nhất họ có được sau bữa cơm. Nó không chỉ là nước, mà là sinh mạng, là ý chí.

Bảy Lớn uống vội một ngụm, sau đó nạp đạn và tiếp tục bắn. Ba Hải kịp bò về vị trí an toàn.

Trận chiến kéo dài gần ba tiếng đồng hồ. Cuối cùng, quân địch bị đánh bật trở lại. Trung đội 7 đã giữ vững được chiến hào, nhưng cái giá phải trả là sự mệt mỏi cùng cực và một vài vết thương.

Khi bình minh hé rạng, chiếu rọi vào chiến hào đầy bùn đất và máu khô, Sáu Tám dựa lưng vào thành hào, thở dốc. Anh nhìn thấy những nắm đất vụn vương vãi trên nền hầm, lẫn vào đó là những mảnh sắn khô còn sót lại từ bữa cơm tối qua.

"Tụi bay thấy không?" Tư Bốn, khuôn mặt đen nhẻm vì khói, nhưng đôi mắt vẫn sáng quắc. "Chúng nó mạnh, nhưng chúng nó không hiểu. Chúng nó ăn thức ăn đóng hộp, ăn bữa ăn tiêu chuẩn. Còn tụi mình, tụi mình ăn cơm độn, nhưng cái vị của nó là vị tự do, vị đoàn kết, vị của lòng dân. Cái đó mới là sức mạnh thật sự."

Lời nói của Tư Bốn, tuy mộc mạc, lại chạm đến cốt lõi của Chiến tranh Nhân dân Việt Nam. Bữa cơm chiến hào không phải là sự kiện đơn lẻ, mà là một phần của chuỗi cung ứng sức mạnh tinh thần và vật chất không ngừng nghỉ, từ tiền tuyến đến hậu phương.

Hạt gạo Trường Sơn không chỉ là gạo, mà còn là biểu tượng của ý chí. Những người lính gùi thồ, những cô gái thanh niên xung phong đã phải gánh vác hàng chục, hàng trăm cân gạo, muối, thuốc men đi bộ ròng rã hàng tháng trời qua rừng rậm, vượt suối sâu, tránh bom đạn. Mỗi hạt gạo đến được chiến hào là một kỳ tích, là sự hy sinh vô bờ bến.

Tưởng tượng đến hành trình gian khổ của những hạt gạo đó, người lính càng trân trọng hơn nắm cơm độn trong tay. Họ ăn không chỉ để sống, mà là để đền đáp lại công sức của cả một dân tộc đang gồng mình vì tiền tuyến.

Chương IV: Dư Vị Của Ngày Mai Tươi Sáng

Sáng hôm sau, tiếng súng đã ngừng hẳn. Trung đội được lệnh nghỉ ngơi và củng cố lại chiến hào.

Bảy Lớn, dù bị thương nhẹ, vẫn nhất quyết lôi chiếc nồi quân dụng ra. Anh tìm kiếm những gì còn sót lại: nửa cân đậu đen được giấu kín dưới đáy hòm cá nhân của Tư Bốn và một ít đường tán (loại đường ép từ mật mía).

Anh quyết định nấu một nồi chè đậu đen – một món tráng miệng hiếm hoi, một sự xa xỉ ngọt ngào mà hiếm khi họ dám nghĩ đến.

Lửa lại được nhóm lên cẩn thận trong bếp Hoàng Cầm. Mùi đậu đen ninh nhừ, hòa quyện với mùi đường cháy nhẹ, lan tỏa trong không gian ẩm thấp của chiến hào. Mùi thơm ấy không mạnh như khói thuốc súng, nhưng nó có sức mạnh xoa dịu kỳ lạ.

Các chiến sĩ ngồi quây quần bên nhau một lần nữa, nhưng lần này không phải để ăn vội vã. Họ ăn chậm, nhấm nháp từng muỗng chè nóng hổi.

Vị ngọt của đường tán thấm vào lưỡi, mang theo ký ức về những ngày Tết sum vầy, về những lễ hội quê nhà. Tư Bốn nhắm mắt lại, ông nhớ về vườn cam bưởi trĩu quả của mình. Ba Hải cười, kể về cô em gái hay lén nấu chè cho anh ăn mỗi khi anh đi học về.

Sáu Tám im lặng, anh cảm nhận rõ ràng vị ngọt đó. Nó không phải là sự xa hoa, mà là hương vị của niềm hy vọng.

"Ăn hết tô chè này," Tư Bốn nói, giọng trầm ấm. "Rồi chúng ta sẽ lên đường. Chúng ta đi, nhưng cái chiến hào này, cái căn bếp này, và bữa cơm này sẽ ở lại, như một lời thề. Thề là mình đã chiến đấu bằng cả mạng sống, bằng cả miếng ăn. Thề là mình sẽ mang cái hương vị ngọt ngào này về cho cả dân tộc."

Chén chè đậu đen ngọt ngào ấy, trong bối cảnh lịch sử ác liệt, chính là một bằng chứng hùng hồn: người lính Việt Nam không chỉ chiến đấu bằng ý chí, mà còn bằng khả năng duy trì cuộc sống, sự nhân văn và niềm tin vào tương lai ngay trong lòng tử địa.

Bữa cơm chiến hào, dù là cơm sắn độn hay bát chè đậu đen, không chỉ là cung cấp calo. Nó là sự kết nối giữa cá nhân và cộng đồng, giữa tiền tuyến và hậu phương, giữa quá khứ gian khổ và tương lai tươi sáng. Nó là bài học về sự san sẻ, về sự kiên cường của một dân tộc đã biến những thiếu thốn thành sức mạnh chiến đấu vĩ đại.

Những người lính đứng lên. Họ không còn là những người đói khát hay mệt mỏi của đêm qua. Họ là những con người đã được nuôi dưỡng và tiếp sức từ chính lòng đất, từ tình đồng đội và từ những hạt gạo thấm đẫm mồ hôi. Họ mang theo dư vị ngọt ngào của bát chè, và hương vị ấy sẽ là nguồn sức mạnh để họ bước tiếp, hướng về ngày thống nhất.

Họ ra đi, mang theo vị đất, vị đồng đội, và niềm tin vào bữa cơm hòa bình, thịnh soạn đang chờ đợi họ ở cuối con đường chông gai.