KHỞI NGHĨA BA TƠ - NƠI ĐẦU TIÊN LẬP CHÍNH QUYỀN CÁCH MẠNG CẤP HUYỆN, MỞ ĐẦU PHONG TRÀO NỔI DẬY TỪNG PHẦN TỔNG KHỞI NGHĨA THÁNG TÁM

Ngày 22/12/1941, trong bối cảnh Thái Bình Dương bùng nổ chiến tranh, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra Thông cáo xác định rõ trách nhiệm của cách mạng Đông Dương. Cùng thời điểm đó, thực dân Pháp tăng cường xây dựng Căng an trí Ba Tơ với niềm tin rằng có thể vùi lấp ý chí chiến đấu của những người cộng sản bằng khí hậu khắc nghiệt, bệnh tật, đói rét và sự cô lập.

Nhưng chúng đã lầm. Ba Tơ, mảnh đất miền núi Quảng Ngãi, là nơi đồng bào Hrê và các tộc người thiểu số nuôi dưỡng truyền thống bất khuất, “tinh thần chống Pháp sừng sững như núi Cao Muôn”. Từ năm 1941, hơn 50 tù chính trị bị đưa về đây trong đó có nhiều cán bộ cốt cán như Phạm Kiệt, Trần Quý Hai, Nguyễn Đôn… đã lặng lẽ biến nhà giam thành “trường Đảng”, tổ chức lại lực lượng, bí mật khôi phục cơ sở cách mạng.

Đầu năm 1942, Chi bộ Ba Tơ được thành lập, lấy tên “Ủy ban vận động cách mạng”, tuyên truyền Nghị quyết Trung ương 8, bắt liên lạc với cơ sở cũ, vận động quần chúng, phát triển lực lượng. Đến năm 1943 - 1944, phong trào lan mạnh, Tỉnh ủy lâm thời Quảng Ngãi được thành lập, bám chặt địa bàn, chuẩn bị lực lượng vũ trang, xây dựng căn cứ và mở đường liên lạc sang Bình Định, Quảng Nam, Kon Tum.

Khi nhật đảo chính Pháp đêm 9/3/1945, thời cơ lịch sử đã đến. Ngày 10/3, tại dốc Ông Tài, Tỉnh ủy lâm thời nhận định: Tình thế cách mạng đã chín muồi, phải lập tức khởi nghĩa. Mệnh lệnh được ban ra, quyết tâm “cướp đồn Ba Tơ, vũ trang cho quần chúng, châm ngòi cho phong trào toàn tỉnh”.

Chiều 11/3, khí thế quần chúng từ Trường An, Suối Loa, Hoàng Đồn… cuồn cuộn đổ về châu lỵ. Cờ đỏ sao vàng tung bay giữa núi rừng Ba Tơ, truyền đơn kêu gọi đánh Nhật cứu nước rợp trời. Đến tối, đội khởi nghĩa nổ súng đánh chiếm Nha kiểm lý, bắt tri châu Bùi Danh Ngũ, thu toàn bộ vũ khí. Được đà thắng, lực lượng khởi nghĩa chia làm nhiều mũi áp sát đồn Ba Tơ. Binh lính hoang mang, cơ sở nội ứng phối hợp, quần chúng bao vây sáng rực đuốc… cổng đồn mở toang. Toàn bộ lính khố xanh đầu hàng. Ba Tơ hoàn toàn giải phóng ngay trong đêm 11/3/1945.

Rạng sáng 12/3, mít tinh lớn diễn ra tại sân vận động Ba Tơ. Đồng chí Phạm Kiệt tuyên bố xóa bỏ chính quyền tay sai, thành lập Ủy ban nhân dân cách mạng Ba Tơ, chia của công cho dân nghèo, bãi bỏ sưu thuế, động viên toàn dân tham gia cứu quốc. Ngày 14/3, Đội du kích Ba Tơ - đội quân vũ trang đầu tiên của tỉnh Quảng Ngãi ra đời, mang lời thề “Hy sinh vì Tổ quốc”.

Từ thắng lợi Ba Tơ, ngọn lửa khởi nghĩa lan xuống đồng bằng, tạo thế áp đảo, thúc đẩy cao trào chuẩn bị Tổng khởi nghĩa tháng Tám. Chính Đội du kích Ba Tơ sau này trở thành lực lượng nòng cốt hình thành các đơn vị vũ trang Liên khu V và là một trong những tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Cuộc khởi nghĩa Ba Tơ không chỉ giải phóng một vùng đất, mà còn mở ra trang sử mới cho Quảng Ngãi, một trong bốn tỉnh giành chính quyền sớm nhất năm 1945. Đó là “phút làm nên lịch sử”, nơi hun đúc những người con ưu tú như Nguyễn Chánh, Phạm Kiệt, Trần Quý Hai, Nguyễn Đôn… và thắp lên ngọn lửa quật khởi cho cả miền Nam Trung Bộ.