Khởi nghĩa Quận He Nguyễn Hữu Cầu
Khởi nghĩa Nguyễn Hữu Cầu (1741 – 1751), hay còn gọi là Khởi nghĩa Quận He, là một trong những cuộc khởi nghĩa nông dân quy mô lớn nhất và gây chấn động nhất ở đàng Ngoài vào giữa thế kỷ XVIII. Xuất thân từ một nông dân nghèo khổ, Nguyễn Hữu Cầu đã lãnh đạo nghĩa quân đánh chiếm khắp vùng Đông Bắc, lập nên những chiến công lẫy lừng khiến triều đình vua Lê – chúa Trịnh phải khiếp sợ.
Giai thoại về tên gọi "Quận He"
Tên gọi Quận He bắt nguồn từ một loài cá ở biển Đông Bắc. Nguyễn Hữu Cầu vốn là người vùng biển (Đồ Sơn, Hải Phòng ngày nay), rất giỏi bơi lội và am hiểu sông nước.
Người dân địa phương đặt biệt danh cho ông là "Quận He" (He là tên một loại cá biển bơi rất nhanh, linh hoạt) để ca ngợi sự nhanh nhẹn, xuất quỷ nhập thần và tài trí mưu lược của ông trên chiến trận.
Diễn biến và Nghệ thuật quân sự xuất chúng
Ban đầu, Nguyễn Hữu Cầu là một tướng tài dưới trướng của thủ lĩnh Hoàng Công Chất. Sau khi tách ra riêng, ông chọn vùng Đồ Sơn và Kinh Môn (Hải Dương) làm căn cứ địa, tập hợp hàng vạn nông dân nghèo, thợ mỏ và ngư dân bị áp bức.
Lấy của nhà giàu chia cho người nghèo: Nghĩa quân đi đến đâu cũng mở kho thóc của địa chủ, quan lại để cứu tế cho dân nghèo. Khẩu hiệu này đã giúp Quận He có được lòng tin tuyệt đối của nhân dân, đi đến đâu cũng được che chở, tiếp tế.
Chiến thuật du kích sông nước: Tận dụng địa hình kênh rạch chằng chịt của vùng Hải Dương, Hải Phòng và Quảng Ninh, nghĩa quân Quận He xây dựng lực lượng thủy quân cực mạnh. Họ dùng các chiến thuyền nhỏ, di chuyển cơ động, liên tục phục kích, bẻ gãy các cuộc càn quét lớn của quân đội triều đình.
Tấn công các đô thị lớn: Không dừng lại ở việc phòng thủ, Quận Hê từng dẫn quân đánh chiếm thành Kinh Bắc (Bắc Ninh), uy hiếp trực tiếp đến kinh thành Thăng Long. Quân triều đình thời bấy giờ hễ nghe danh "Quận He" là hoảng sợ, nhiều tướng lĩnh nhà Trịnh phải ôm hận tử trận.
Đoạn kết bi tráng của người anh hùng nông dân
Nhận thấy mối nguy hại lớn từ Quận He, chúa Trịnh đã phải huy động những danh tướng xuất sắc nhất thời bấy giờ, tiêu biểu là Hoàng Ngũ Phúc và Nguyễn Phan, tập trung đại quân bao vây, tiêu diệt nghĩa quân.
Vây hãm và kiệt quệ: Qua nhiều năm chiến đấu liên tục, lực lượng nghĩa quân dần bị cô lập, hao mòn về quân số và lương thực do chính sách bao vây kinh tế thắt ngặt của triều đình.
Sa lưới giặc: Năm 1751, trong một trận chiến ác liệt tại vùng Nghệ An, Nguyễn Hữu Cầu bị trúng kế độc của giặc và bị bắt. Khi bị áp giải về kinh thành Thăng Long, ông vẫn giữ vững phong thái ung dung, hiên ngang, không hề run sợ trước cái chết. Ông bị triều đình xử tử vào tháng 3 năm 1751.
Ý nghĩa lịch sử
Khởi nghĩa Quận He là biểu tượng đỉnh cao cho ý chí quật khởi của người nông dân Việt Nam trước sự thối nát, áp bức của tập đoàn phong kiến Lê - Trịnh. Dù thất bại, cuộc khởi nghĩa đã giáng một đòn chí mạng, làm lung lay tận gốc rễ chế độ chúa Trịnh ở Đàng Ngoài, đồng thời để lại nhiều bài học quý báu về nghệ thuật thủy chiến và chiến tranh du kích vùng đồng bằng ven biển.
