Khởi nghĩa Yên Bái năm 1930

Những năm 1920, phong trào yêu nước Việt Nam bước vào một giai đoạn mới với sự xuất hiện của nhiều tổ chức chính trị có khuynh hướng khác nhau. Việt Nam Quốc dân Đảng được thành lập cuối năm 1927, tập hợp chủ yếu những trí thức và tiểu tư sản yêu nước, đồng thời chủ trương dùng đấu tranh vũ trang để giành độc lập. Đến năm 1929, tổ chức này chịu tổn thất nặng sau vụ ám sát Bazin và các đợt truy bắt của chính quyền thuộc địa. Nhiều cơ sở ở Hà Nội và các tỉnh bị phá vỡ, trong khi một bộ phận lãnh đạo cho rằng nếu tiếp tục chờ đợi, lực lượng của tổ chức có thể bị tiêu hao hoàn toàn.

Trong quá trình chuẩn bị, nội bộ VNQDĐ xuất hiện sự khác biệt về cách thức ứng phó với tình hình. Hội nghị tại Lạc Đạo, Hải Dương, tháng 9/1929 bàn về việc tiếp tục tổ chức hay tiến hành khởi nghĩa; chủ trương khởi nghĩa do Nguyễn Thái Học và Nguyễn Khắc Nhu thúc đẩy giữ vị trí quan trọng. Theo kế hoạch, lực lượng VNQDĐ sẽ phối hợp giữa những người hoạt động bên ngoài với một số binh lính người Việt đang phục vụ trong quân đội Pháp. Một phần vũ khí được các cơ sở bí mật chế tạo, trong đó có bom và các loại vũ khí thô sơ; phần khác dự kiến sẽ được lấy từ các đồn binh sau khi khởi nghĩa nổ ra.

Những khó khăn trong chuẩn bị ngày càng lớn. Một vụ nổ tại cơ sở chế tạo bom ở Bắc Ninh tháng 9/1929 làm một số đảng viên thiệt mạng; cuối năm 1929, sự phản bội và việc lộ các cơ sở hoạt động khiến chính quyền Pháp tăng cường truy bắt. Đến đầu năm 1930, mạng lưới của VNQDĐ ở nhiều nơi đã bị tổn thất nghiêm trọng. Ngày 26/1/1930, Nguyễn Thái Học triệu tập cuộc họp tại Mỹ Xá, Hải Dương, để kiểm tra tình hình và quyết định tiếp tục kế hoạch khởi nghĩa. Ban đầu thời điểm khởi nghĩa được dự kiến vào đêm 9, rạng sáng 10/2; do lực lượng miền xuôi chưa chuẩn bị kịp, Nguyễn Thái Học quyết định hoãn khởi nghĩa ở một số tỉnh miền xuôi đến ngày 15/2. Tuy nhiên, việc liên lạc giữa các địa phương không thực hiện được đầy đủ nên các kế hoạch đã không diễn ra đồng thời.

Tại Yên Bái, lực lượng khởi nghĩa do những người thuộc VNQDĐ tổ chức đã hành động trong đêm 9/2. Mục tiêu quan trọng là các trại lính khố xanh, nơi có một số binh lính người Việt được vận động tham gia. Nghĩa quân đã chiếm được trại lính cơ số 5 và cơ số 6, đồng thời giết một số sĩ quan và hạ sĩ quan người Pháp. Tuy nhiên, kế hoạch vận động toàn bộ binh lính trong các trại không đạt được kết quả như dự tính, khiến lực lượng khởi nghĩa không thể kiểm soát hoàn toàn tỉnh lỵ. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, cuộc nổi dậy tại Yên Bái là nơi diễn ra quyết liệt nhất trong đợt khởi nghĩa này.

Sáng 10/2, quân Pháp nhanh chóng tổ chức phản công với lực lượng được tăng cường và có máy bay yểm trợ. Nghĩa quân không duy trì được các vị trí đã chiếm, đội ngũ nhanh chóng tan rã. Cùng thời gian đó, Nguyễn Khắc Nhu chỉ huy một toán quân đánh đồn Hưng Hóa nhưng không đạt mục tiêu; sau khi quân Pháp phản công, ông bị thương và bị bắt, rồi tự sát. Ở Sơn Tây, cuộc tấn công vào đồn chùa Thông cũng không thành công do kế hoạch bị lộ và Phó Đức Chính bị bắt. Những thất bại này cho thấy sự phối hợp giữa các địa phương đã không diễn ra như kế hoạch ban đầu.

Khởi nghĩa tại Yên Bái thất bại nhưng kế hoạch của VNQDĐ chưa chấm dứt ngay. Do quyết định hoãn ở các tỉnh miền xuôi, đêm 14, rạng sáng 15/2, các cuộc nổi dậy tiếp tục diễn ra tại Phả Lại, Vĩnh Bảo, Phụ Dực và Kiến An. Ở Vĩnh Bảo, lực lượng do Trần Quang Diệu chỉ huy từ Cổ Am tiến đánh huyện đường, giết Tri huyện Hoàng Gia Mô rồi giải tán. Tại Phụ Dực, nghĩa quân chiếm phủ huyện, đốt giấy tờ sổ sách rồi rút. Trong khi đó, ở Kiến An, do kế hoạch bị lộ, chính quyền Pháp đã bắt giữ nhiều binh lính và tăng cường phòng thủ, khiến cuộc nổi dậy không thể phát triển.

Sau khi các cuộc nổi dậy lần lượt thất bại, chính quyền Pháp tiến hành bắt giữ những người bị cho là có liên quan đến VNQDĐ. Nguyễn Thái Học bị bắt ngày 20/2/1930 tại ấp Cổ Vịt, Chí Linh, Hải Dương. Ngày 23/3, ông cùng nhiều người khác bị đưa ra Hội đồng Đề hình tại Yên Bái xét xử. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong vụ án có 83 người bị xét xử và 37 người bị tuyên án tử hình. Nguyễn Thái Học nhận trách nhiệm về cuộc khởi nghĩa, trong khi nhiều thành viên khác của VNQDĐ cũng phải chịu những bản án nặng nề.

Ngày 17/6/1930, Nguyễn Thái Học cùng 12 chiến sĩ VNQDĐ bị chính quyền thực dân Pháp hành quyết tại Yên Bái bằng máy chém. Trong số những người bị hành quyết có Phó Đức Chính. Sự kiện này trở thành một trong những dấu mốc được nhắc đến nhiều nhất trong lịch sử VNQDĐ và cuộc khởi nghĩa Yên Bái. Tại Yên Bái hiện có khu di tích lịch sử – văn hóa gắn với Nguyễn Thái Học và khởi nghĩa Yên Bái, gồm khu tưởng niệm, khu mộ và tượng đài.

Xét về diễn biến quân sự, khởi nghĩa Yên Bái thất bại trong thời gian ngắn do nhiều nguyên nhân. Công tác chuẩn bị của VNQDĐ bị tổn thất nghiêm trọng trước ngày khởi nghĩa; lực lượng giữa các địa phương không đồng đều; việc liên lạc gặp khó khăn; thời điểm nổi dậy không thống nhất; khả năng phối hợp với binh lính người Việt trong quân đội Pháp cũng không đạt được như dự kiến. Trong khi đó, quân Pháp có ưu thế về tổ chức, vũ khí, khả năng cơ động và nhanh chóng tập trung lực lượng để phản công. Những yếu tố này khiến các cuộc nổi dậy không thể phát triển thành một phong trào thống nhất trên phạm vi rộng.

Tuy thất bại về quân sự, khởi nghĩa Yên Bái vẫn là một sự kiện đáng chú ý trong lịch sử phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Đây là cuộc khởi nghĩa quy mô đáng kể do VNQDĐ tổ chức, thể hiện một khuynh hướng đấu tranh giành độc lập dựa trên lực lượng của tổ chức chính trị và khởi nghĩa vũ trang. Cuộc nổi dậy cũng cho thấy những giới hạn về tổ chức, lực lượng, liên lạc và điều kiện khách quan của một phong trào đang hoạt động bí mật dưới sự kiểm soát chặt chẽ của chính quyền thuộc địa. Việc nghiên cứu khởi nghĩa vì thế không chỉ dừng ở những hình ảnh tưởng niệm, mà còn cần đặt sự kiện trong toàn bộ bối cảnh chính trị – xã hội của Việt Nam những năm 1920–1930.

Ngày nay, di tích Nguyễn Thái Học và khởi nghĩa Yên Bái được gìn giữ tại thành phố Yên Bái. Khu di tích gồm khu lăng mộ, tượng đài, bia tưởng niệm và các hạng mục phục vụ việc tưởng niệm, giáo dục truyền thống. Những địa điểm này giúp lưu giữ dấu tích của một giai đoạn lịch sử nhiều biến động, đồng thời tạo điều kiện để thế hệ sau tiếp cận cuộc khởi nghĩa bằng tư liệu và ký ức lịch sử thay vì chỉ qua những câu chuyện truyền miệng.

Khởi nghĩa Yên Bái năm 1930 là một sự kiện cần được nhìn nhận trong bối cảnh đa dạng của phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Những người tham gia thuộc nhiều tầng lớp, có những lựa chọn chính trị và phương thức đấu tranh khác nhau, nhưng sự kiện đã để lại dấu ấn rõ rệt trong lịch sử Việt Nam hiện đại. Việc bảo tồn di tích, tư liệu và ký ức về khởi nghĩa Yên Bái giúp hậu thế hiểu rõ hơn về những thử nghiệm, lựa chọn và hy sinh của các lực lượng yêu nước trong một thời kỳ lịch sử đặc biệt.

Từ Yên Bái đến những địa phương từng tham gia kế hoạch khởi nghĩa như Phú Thọ, Hải Dương, Thái Bình và Kiến An, các dấu tích còn lại là một phần của ký ức lịch sử về phong trào đấu tranh đầu thế kỷ XX. Nghiên cứu sự kiện với tinh thần tôn trọng tư liệu, phân biệt giữa dữ kiện lịch sử và những câu chuyện được truyền tụng sẽ giúp việc tưởng niệm trở nên có chiều sâu hơn. Đó cũng là cách để lịch sử được truyền lại một cách chính xác, đầy đủ và có trách nhiệm cho những thế hệ sau.