Không còn không khí chiến tranh

Là một người Mỹ đã sống ở thủ đô Hà Nội được 3 năm, hiếm khi tôi nghe thấy người ta bàn tán về cuộc xung đột Mỹ-Việt trong quá khứ. Tại cái hồ Hữu Tiệp, nơi tiếp giáp giữa hai khu dân cư giữa lòng thủ đô, những người bán hàng rong vẫn bán các món hàng tươi mới của mình mà không để mắt đến xác chiếc máy bay B-52 bị bắn rơi xuống đây vào năm 1972 và hiện còn nhô trên mặt nước như một chứng tích chiến tranh. Chẳng có mấy người qua đường dừng bước để đọc tấm biển ghi bằng cả tiếng Anh và tiếng Việt: “Chiến công xuất sắc” bắn rơi máy bay ném bom của “đế quốc Mỹ”.

Thực sự thì trên đường phố Hà Nội hiếm khi thấy các dấu tích về chiến tranh. Phố Khâm Thiên, một phố chính ở trung tâm thủ đô tràn ngập các cửa hàng bán quần áo và điện thoại iPhone, luôn nhộn nhịp xe máy qua lại. Ít có dấu tích về việc nơi đây từng có 2.000 ngôi nhà bị phá hủy và gần 300 người thiệt mạng trong chiến dịch tập kích Giáng sinh năm 1972 – cuộc ném bom quy mô lớn nhất mà chính quyền Nixon ra lệnh tiến hành nhằm gây sức ép với chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trên bàn đàm phán ở Paris.

Pham Thai Lan, một sinh viên y khoa tham gia hoạt động cứu trợ tại Khâm Thiên sau loạt bom rải thảm năm ấy nhớ lại: “Các phần thi thể người vương vãi khắp mọi nơi”. Đó là lần đầu tiên bà thấy nhiều xác chết đến như vậy bên ngoài bệnh viện. Giờ đã là một bà lão 66 tuổi viên mãn, bà bỗng trầm buồn hẳn khi nhắc về cái ngày hôm đó. Có lẽ giống như cựu chiến binh Phat chia sẻ với tôi: “Nói về chiến tranh là nói về tổn thất và những ký ức đau buồn”.

Khi tôi trao đổi với một số cư dân Hà Nội về các trải nghiệm của họ thời chiến, họ thường hỏi lại tôi là muốn nói về cuộc chiến nào. Vì đối với thế hệ của ông Phat, cuộc chiến của người Mỹ chỉ là một phần trongvài thập kỷ đầy xung độtcủa dân tộc Việt, bao gồm cuộc chiến giành độc lập từ tay người Pháp trong những năm 1940 và cuộc chiến biên giới phía bắc vào năm 1979.

Ông Vu Van Vinh, nay đã bước sang tuổi 66, mới chỉ 5 tuổi khi người Pháp rời bỏ thuộc địa cũ của họ ở Việt Nam vào năm 1954. Khi đó, ông đã học cách phải cảnh giác với các sĩ quan Pháp tuần tra trên các con phố ở tỉnh Quảng Ninh nằm về phía đông bắc Hà Nội. “Hồi ấy, hễ khi nào thấy người nước ngoài, tôi đều cảm thấy sợ hãi”, ông Vinh nói với tôi. Mười năm sau, Mỹ bắt đầu ném bom miền Bắc Việt Nam.

Lần đầu ông thấy chiếc B-57, ông nhìn lên trời, miệng há hốc: “Sao máy bay mẹ lại thả máy bay con nhỉ?” Rồi ông cho biết, chỉ một phút sau, “Mọi thứ rung chuyển. Đá lăn. Nhà đổ”. Ông đã hoảng sợ vô cùng.

Máy bay Mỹ tiếp tục quần thảo thị xã ông Vinh ở gần như hàng tuần. Ông Vinh cùng gia đình đã chuyển tới một khu vực núi non cách đó vài kilomet để trú ẩn trong các hang đá vôi. Ông Vinh có lần phát hiện thi thể của một nam giới không kịp chạy vào hang để tránh bom. “Tôi lật ông ấy qua. Gương mặt của ông ấy đã nổ tung như bỏng ngô”.

Ông Vinh được gọi nhập ngũ nhưng chỉ sau một tháng huấn luyện người ta đã cho ông giải ngũ do ông có vấn đề về thính lực. Anh trai ông cũng được gọi đi bộ đội và đã vào Nam chiến đấu. Ở nhà, ông Vinh và bố mẹ mình theo dõi tình hình chiến sự ở miền Nam thông qua đài phát thanh và báo chí nhà nước.

Ở vùng nông thôn Quảng Ninh, ông Vinh cùng gia đình mình thường đón nghe các tin tức về số lượng máy bay bị bắn hạ trong ngày, và những gì mà các “con sói Mỹ tàn ác” đang gây ra ở nhiều nơi trên đất nước này.