“Không để thương binh nằm lại” – Những năm tháng Nguyễn Thiện Thành làm quân y giữa chiến trường

Thời kỳ lịch sử: Cách mạng Tháng Tám năm 1945; kháng chiến chống thực dân Pháp (1945–1954); kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954–1975), đặc biệt giai đoạn hoạt động tại chiến trường Nam Bộ; và những năm đầu xây dựng nền y tế Việt Nam thống nhất sau năm 1975.
Phần 1: Người sinh viên y khoa bước vào cách mạng

Nguyễn Thiện Thành sinh năm 1919 tại tỉnh Trà Vinh

Ông thuộc thế hệ thanh niên Nam Bộ trưởng thành trong những năm đất nước còn dưới chế độ thuộc địa.

Con đường học y đưa ông đến với kiến thức khoa học.

Nhưng rồi lịch sử đưa ông đến một con đường khác.

Đó là con đường cách mạng.

Khi đất nước bước vào những năm tháng biến động, người bác sĩ trẻ không đứng ngoài thời cuộc.

Ông tham gia hoạt động cách mạng và từng bước gắn nghề y với nhiệm vụ phục vụ nhân dân, bộ đội.

Đó là một lựa chọn không dễ dàng.

Bởi nghề y cần bệnh viện.

Cần thuốc.

Cần dụng cụ.

Cần điều kiện ổn định.

Còn cách mạng và chiến tranh lại đưa người bác sĩ đến những nơi hoàn toàn ngược lại:

rừng núi,

căn cứ,

chiến trường,

và những trạm cứu thương tạm thời.

Nhưng chính ở đó, Nguyễn Thiện Thành bắt đầu một sự nghiệp mà sau này gắn liền với hai chữ:

quân y.

Chú thích ảnh: Chân dung Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Thiện Thành. Nguồn: các tư liệu lịch sử ngành Quân y và tư liệu về Giáo sư Nguyễn Thiện Thành.

Phần 2: Người bác sĩ trong kháng chiến chống Pháp

Năm 1945, Cách mạng Tháng Tám thành công.

Nhưng nền độc lập vừa giành được nhanh chóng phải đối mặt với chiến tranh.

Nam Bộ trở thành một trong những chiến trường đầu tiên.

Với một bác sĩ, chiến tranh đặt ra những nhiệm vụ cấp bách.

Thương binh phải được cứu.

Bệnh tật phải được kiểm soát.

Bộ đội phải được chăm sóc sức khỏe.

Và những người làm quân y phải tìm cách hoạt động ngay cả khi cơ sở vật chất gần như không có.

Nguyễn Thiện Thành bước vào công việc ấy.

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, ông hoạt động trong hệ thống quân y kháng chiến, từng đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ chuyên môn và tổ chức.

Ông không chỉ chữa bệnh.

Ông còn tham gia xây dựng đội ngũ.

Đó là điều đặc biệt quan trọng.

Bởi trong chiến tranh, một bác sĩ giỏi có thể cứu được nhiều người.

Nhưng một bác sĩ biết đào tạo người khác có thể tạo ra cả một mạng lưới cứu chữa.

Phần 3: Quân y không chỉ là chữa thương

Trong ký ức về chiến tranh, người ta thường hình dung quân y qua hình ảnh những người cúi xuống bên thương binh.

Nhưng công việc của họ rộng hơn rất nhiều.

Họ phải chống dịch.

Phòng bệnh.

Đảm bảo vệ sinh.

Quản lý thuốc.

Tổ chức vận chuyển thương binh.

Đào tạo y tá.

Đào tạo y sĩ.

Và tìm cách duy trì sức khỏe cho cả đơn vị.

Nguyễn Thiện Thành trưởng thành trong chính môi trường đó.

Ông hiểu rằng:

nếu chỉ chữa thương mà không phòng bệnh, quân đội vẫn có thể mất sức chiến đấu vì bệnh tật.

Vì vậy, y học quân sự phải kết hợp giữa điều trị và dự phòng.

Đó là một tư duy sẽ theo ông trong suốt cuộc đời.

Phần 4: Sau năm 1954 – con đường trở lại miền Nam

Năm 1954.

Chiến tranh chống Pháp kết thúc.

Đất nước tạm thời bị chia cắt.

Một thế hệ cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc.

Nguyễn Thiện Thành cũng tiếp tục công tác trong ngành quân y.

Ở miền Bắc, ông có điều kiện nghiên cứu, đào tạo và xây dựng chuyên môn.

Nhưng miền Nam vẫn là nơi ông luôn hướng về.

Cuộc chiến mới ngày càng trở nên khốc liệt.

Và rồi ông trở lại chiến trường.

Đây là một trong những nét đặc biệt của thế hệ bác sĩ quân y ấy:

họ không coi việc học tập ở hậu phương là điểm kết thúc.

Học để trở lại.

Nghiên cứu để phục vụ chiến trường.

Đào tạo người để có thêm những người cứu thương binh.

Nguyễn Thiện Thành mang theo vốn kiến thức và kinh nghiệm ấy vào cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Phần 5: Những năm tháng ở chiến trường Nam Bộ

Chiến trường miền Nam trong những năm 1960 là một môi trường y tế đặc biệt khắc nghiệt.

Bom pháo.

Bệnh tật.

Thiếu thuốc.

Thiếu trang thiết bị.

Đường vận chuyển nguy hiểm.

Các cơ sở điều trị phải thường xuyên di chuyển hoặc phân tán.

Người bác sĩ không thể chờ một bệnh viện hoàn chỉnh.

Bệnh viện phải tìm đến người bệnh.

Nguyễn Thiện Thành đã hoạt động trong môi trường ấy.

Ông tham gia tổ chức và chỉ đạo công tác quân y tại Nam Bộ, gắn chuyên môn y học với những yêu cầu rất cụ thể của chiến trường.

Có những lúc nhiệm vụ quan trọng nhất không phải là thực hiện một kỹ thuật phẫu thuật phức tạp.

Mà là:

làm sao giữ cho một người lính không chết vì một căn bệnh có thể phòng được.

Đó là cuộc chiến thầm lặng phía sau tiếng súng.

Chú thích ảnh: Hình ảnh minh họa hoạt động quân y tại chiến trường Nam Bộ trong kháng chiến chống Mỹ; không gán trực tiếp cho Nguyễn Thiện Thành nếu nguồn ảnh không xác nhận.

Phần 6: Khi người thầy thuốc phải trở thành người tổ chức

Một chiến trường lớn không thể dựa vào vài bác sĩ.

Cần cả một hệ thống.

Nguyễn Thiện Thành hiểu rất rõ điều đó.

Ông tham gia đào tạo cán bộ.

Truyền đạt kiến thức.

Tổ chức hoạt động chuyên môn.

Và xây dựng những phương pháp phù hợp với hoàn cảnh chiến trường.

Người bác sĩ trong chiến tranh phải biết nhiều hơn y khoa thuần túy.

Phải biết tổ chức.

Phải biết hậu cần.

Phải biết bảo vệ cơ sở.

Phải biết tính toán nguồn thuốc.

Phải biết bố trí lực lượng.

Và đôi khi phải quyết định trong vài phút.

Đó là những kinh nghiệm mà sách giáo khoa không thể dạy hết.

Chiến trường trở thành một trường học khắc nghiệt.

Và Nguyễn Thiện Thành là một trong những người vừa học, vừa dạy trong ngôi trường ấy.

Phần 7: Một người thầy không chỉ để lại những ca bệnh

Điều đáng quý trong cuộc đời Nguyễn Thiện Thành là ông không dừng lại ở việc chữa bệnh.

Ông rất coi trọng đào tạo thế hệ sau.

Một nền y học muốn phát triển phải có người kế tục.

Bác sĩ hôm nay phải đào tạo bác sĩ ngày mai.

Người thầy thuốc giỏi phải biến kinh nghiệm của mình thành tri thức có thể truyền lại.

Đó là cách một nền y tế trưởng thành.

Nguyễn Thiện Thành đã dành nhiều năm cho công tác giảng dạy và đào tạo.

Sau chiến tranh, ông tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đào tạo y khoa và nghiên cứu.

Những học trò của ông tiếp tục làm việc trong các bệnh viện, trường đại học và cơ sở y tế.

Đó là một phần di sản lớn nhất của ông.

Phần 8: Từ chiến trường đến nghiên cứu lão khoa

Một điều đặc biệt trong sự nghiệp của Nguyễn Thiện Thành là sau những năm tháng chiến tranh, ông dành nhiều tâm huyết cho lão khoa.

Thoạt nhìn, hai lĩnh vực này có vẻ rất xa nhau.

Một bên là chiến trường.

Một bên là người cao tuổi.

Nhưng thực ra có một điểm chung:

đó đều là cuộc chiến chống lại sự suy kiệt của con người.

Trong chiến tranh, người bác sĩ tìm cách giữ sức khỏe cho người lính.

Trong thời bình, ông nghiên cứu cách chăm sóc người cao tuổi.

Từ kinh nghiệm lâu năm về sinh lý, bệnh lý và sức khỏe con người, ông đóng góp vào việc hình thành và phát triển chuyên ngành lão khoa ở Việt Nam.

Ông trở thành một trong những người đặt nền móng cho Lão khoa Việt Nam.

Đây là một di sản rất đáng chú ý.

Bởi ông không chỉ là người của chiến tranh.

Ông còn là người chuẩn bị cho một vấn đề của xã hội thời bình:

làm thế nào để con người sống lâu hơn và sống khỏe hơn.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Giáo sư Nguyễn Thiện Thành trong hoạt động nghiên cứu, giảng dạy và lão khoa.

Phần 9: Người bác sĩ của những người lính già

Có một ý nghĩa rất đẹp trong hướng nghiên cứu của Nguyễn Thiện Thành.

Ông từng chăm sóc những người lính trong chiến tranh.

Sau này, ông lại quan tâm đến những người lính đã đi qua chiến tranh và bước vào tuổi già.

Chiến tranh kết thúc không có nghĩa những vết thương biến mất.

Có những thương tật tồn tại suốt đời.

Có những căn bệnh xuất hiện nhiều năm sau.

Có những người từng ở chiến trường nay trở thành những người cao tuổi cần được chăm sóc.

Lão khoa vì vậy không chỉ là một chuyên ngành y tế.

Nó còn là một phần của trách nhiệm đối với một thế hệ đã cống hiến cho đất nước.

Nguyễn Thiện Thành dành nhiều tâm huyết cho công việc ấy.

Từ chiến trường đến tuổi già.

Từ cứu người trong bom đạn đến giúp con người sống khỏe trong hòa bình.

Một vòng đời của người thầy thuốc.

Phần 10: Khoa học phải phục vụ con người

Trong suốt sự nghiệp, Nguyễn Thiện Thành luôn gắn nghiên cứu với thực tế.

Ông không coi khoa học là thứ chỉ nằm trong phòng thí nghiệm.

Một công trình nghiên cứu chỉ thực sự có giá trị khi giúp ích cho người bệnh.

Đó là quan điểm rất quan trọng đối với nền y học Việt Nam thời kỳ đầu.

Bởi đất nước còn nghèo.

Không thể chạy theo mọi hướng nghiên cứu.

Phải lựa chọn những vấn đề thiết thực.

Bệnh gì phổ biến?

Người dân cần gì?

Bộ đội cần gì?

Người cao tuổi cần gì?

Điều kiện thực tế cho phép làm gì?

Những câu hỏi ấy giúp định hướng nghiên cứu.

Và đó cũng là lý do sự nghiệp của Nguyễn Thiện Thành trải dài từ quân y chiến trường đến y học tuổi già.

Phần 11: Một đời đi giữa chiến tranh và hòa bình

Nếu nhìn toàn bộ cuộc đời Nguyễn Thiện Thành, có thể thấy hai nửa rất rõ.

Một nửa thuộc về chiến tranh.

Một nửa thuộc về hòa bình.

Nhưng thực ra chúng nối liền nhau.

Những năm chiến tranh cho ông kinh nghiệm về sức khỏe con người.

Những năm hòa bình cho ông cơ hội biến kinh nghiệm ấy thành hệ thống tri thức.

Chiến trường dạy ông sự khẩn cấp.

Giảng đường dạy ông sự kiên nhẫn.

Bệnh viện dạy ông trách nhiệm.

Nghiên cứu dạy ông sự chính xác.

Và tất cả kết hợp thành hình ảnh một người thầy thuốc trọn đời phục vụ con người.

Phần 12: Người thầy đứng sau nhiều thế hệ bác sĩ

Nguyễn Thiện Thành được biết đến không chỉ bởi những chức vụ hay danh hiệu.

Ông còn được nhớ đến như một người thầy.

Một người thầy thuốc có thể truyền cho học trò kỹ thuật.

Nhưng người thầy lớn còn truyền một thái độ.

Thái độ trước người bệnh.

Thái độ trước khoa học.

Thái độ trước khó khăn.

Và thái độ trước trách nhiệm của người trí thức.

Đối với thế hệ bác sĩ trưởng thành trong chiến tranh, những bài học ấy càng quan trọng.

Bởi họ không được làm việc trong điều kiện bình thường.

Họ phải biết tự lập.

Biết sáng tạo.

Biết tiết kiệm.

Biết làm việc tập thể.

Và biết đặt người bệnh lên trước bản thân.

Những phẩm chất ấy được Nguyễn Thiện Thành góp phần truyền lại qua nhiều thế hệ.

Phần 13: Sau chiến tranh, ông vẫn không ngừng làm việc

Sau năm 1975, đất nước thống nhất.

Một nền y tế mới phải đối mặt với vô số vấn đề.

Cơ sở vật chất bị tàn phá.

Nhân lực thiếu.

Bệnh tật còn nhiều.

Và một xã hội mới bắt đầu xuất hiện những nhu cầu chăm sóc sức khỏe khác.

Nguyễn Thiện Thành tiếp tục làm việc.

Ông tham gia xây dựng ngành y.

Tiếp tục giảng dạy.

Nghiên cứu.

Đào tạo.

Và phát triển lĩnh vực lão khoa.

Không còn tiếng súng.

Nhưng công việc của người thầy thuốc vẫn chưa kết thúc.

Bởi hòa bình cũng cần những người cứu người.

Phần 14: Một di sản vượt khỏi chiến tranh

Nguyễn Thiện Thành qua đời năm 2013, ở tuổi 94.

Ông đã sống đủ lâu để chứng kiến một vòng lịch sử rất dài của đất nước.

Từ thời thuộc địa.

Đến Cách mạng Tháng Tám.

Từ kháng chiến chống Pháp.

Đến kháng chiến chống Mỹ.

Từ ngày đất nước thống nhất.

Đến những năm Việt Nam đổi mới và phát triển.

Trong gần một thế kỷ ấy, ông đã đi qua nhiều vai trò:

người thanh niên cách mạng,

bác sĩ,

người làm quân y,

nhà nghiên cứu,

người thầy,

và người đặt nền móng cho lão khoa.

Một cuộc đời rất dài.

Nhưng điều đáng nhớ nhất lại rất giản dị:

ông luôn làm công việc của một người thầy thuốc.

Lời kết: Người bác sĩ đi hết một vòng đời cùng đất nước

Có những người thầy thuốc chỉ được nhớ bởi một công trình.

Có những người được nhớ bởi một bệnh viện.

Có người được nhớ bởi một chức vụ.

Còn Nguyễn Thiện Thành để lại nhiều hơn thế.

Ông để lại một hành trình.

Một hành trình bắt đầu từ những năm tháng đất nước còn chìm trong chế độ thuộc địa.

Rồi Cách mạng Tháng Tám mở ra.

Chiến tranh đến.

Người bác sĩ bước vào quân y.

Ông đi qua những năm tháng kháng chiến chống Pháp.

Rồi sau năm 1954, ông tiếp tục công tác, đào tạo và chuẩn bị cho cuộc chiến mới.

Miền Nam cần người.

Ông trở lại.

Chiến trường cần quân y.

Ông có mặt.

Thương binh cần cứu chữa.

Ông cùng đồng đội tổ chức lực lượng.

Cán bộ cần đào tạo.

Ông đứng lớp.

Và khi chiến tranh kết thúc, ông không dừng lại.

Ông chuyển sang một cuộc chiến khác:

cuộc chiến chống bệnh tật và sự suy kiệt của tuổi già.

Đó là một hình ảnh rất đẹp.

Người từng chăm sóc những người lính trong thời chiến lại trở thành người dành nhiều tâm huyết cho những năm tháng cuối đời của con người.

Như thể ông đã đi từ bảo vệ sự sống trong chiến tranh đến bảo vệ chất lượng của sự sống trong hòa bình.

Nguyễn Thiện Thành qua đời năm 2013.

Nhưng những điều ông để lại vẫn còn.

Trong những bác sĩ được ông đào tạo.

Trong những công trình nghiên cứu.

Trong nền lão khoa Việt Nam.

Trong ký ức của những người từng làm việc cùng ông.

Và trong một quan niệm rất giản dị về nghề y:

người thầy thuốc phải đứng về phía sự sống.

Chiến tranh hay hòa bình đều vậy.

Bom đạn hay bệnh tật đều vậy.

Người bệnh trước mặt người bác sĩ vẫn chỉ là một con người cần được cứu chữa.

Đó có lẽ là điều làm nên vẻ đẹp của thế hệ thầy thuốc như Nguyễn Thiện Thành.

Họ không chỉ sống qua chiến tranh.

Họ đem nghề nghiệp của mình đi xuyên qua chiến tranh, rồi tiếp tục dùng chính nghề nghiệp ấy để xây dựng hòa bình.

Từ chiến khu đến giảng đường.

Từ trạm quân y đến bệnh viện.

Từ người lính trẻ đến người lính già.

Nguyễn Thiện Thành đã dành cả cuộc đời cho những con người ấy.

Và vì thế, khi nhắc đến ông trong câu chuyện về những người thầy thuốc thời hoa lửa, chúng ta không chỉ nhớ một giáo sư.

Không chỉ nhớ một bác sĩ.

Không chỉ nhớ một cán bộ quân y.

Mà nhớ một con người đã dành gần một thế kỷ để làm một việc:

giữ gìn sự sống.

Chú thích ảnh: Bộ ảnh kết thúc ưu tiên chân dung và tư liệu xác thực về Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Thiện Thành trong các giai đoạn công tác. Những ảnh minh họa chiến trường chỉ nhằm tái hiện bối cảnh nếu không có chú thích xác nhận trực tiếp nhân vật.