KHÔNG THÀNH CÔNG CŨNG THÀNH NHÂN
Những năm đầu thế kỷ XX là một giai đoạn đầy đau thương nhưng cũng vô cùng sôi sục trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Đất nước chìm trong ách thống trị của thực dân Pháp, nhân dân phải chịu nhiều áp bức, bóc lột, còn những phong trào yêu nước trước đó lần lượt thất bại. Trong hoàn cảnh ấy, một thế hệ thanh niên Việt Nam đã không cam chịu sống trong cảnh mất nước. Họ mang trong mình khát vọng tự do, độc lập và sẵn sàng đánh đổi tuổi trẻ, thậm chí cả tính mạng để tìm con đường giải phóng dân tộc. Nguyễn Thái Học là một trong những người trẻ tuổi như thế. Cuộc đời ông tuy chỉ kéo dài 27 năm nhưng đã để lại một dấu ấn đặc biệt trong lịch sử. Đó là cuộc đời của một người thanh niên từ bỏ cuộc sống bình thường để dấn thân vào con đường cứu nước, lãnh đạo cuộc Khởi nghĩa Yên Bái và cuối cùng hiên ngang bước lên đoạn đầu đài. Câu chuyện về ông không chỉ là câu chuyện về một cuộc khởi nghĩa thất bại, mà còn là câu chuyện về lý tưởng, lòng yêu nước và sự lựa chọn đầy bi tráng của một thế hệ thanh niên trong “thời hoa lửa”.
Nguyễn Thái Học sinh năm 1902 tại làng Thổ Tang, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Yên, trong một gia đình trung nông. Từ nhỏ, ông đã được cha mẹ cho học chữ Hán, sau đó học chương trình Pháp – Việt. Lớn lên trong bối cảnh đất nước bị thực dân đô hộ, Nguyễn Thái Học sớm nhận thấy những bất công mà người dân Việt Nam phải chịu đựng. Ông là một thanh niên có học thức, có suy nghĩ và luôn trăn trở trước vận mệnh của dân tộc. Điều đáng chú ý là con đường đấu tranh của ông không phải ngay từ đầu đã hướng đến bạo động. Trong những năm đầu hoạt động, Nguyễn Thái Học từng tìm cách đề xuất những chương trình cải cách, từng viết thư và tìm cách vận động chính quyền thực dân thực hiện những thay đổi có lợi cho người Việt. Tuy nhiên, những nỗ lực đó không đem lại kết quả. Chính sự thất vọng trước chính sách cai trị của thực dân Pháp đã khiến ông ngày càng tin rằng muốn đất nước được độc lập thì phải có một tổ chức đủ mạnh để đấu tranh.
Từ những suy nghĩ ấy, Nguyễn Thái Học cùng một số người đồng chí tích cực xây dựng tổ chức cách mạng. Ngày 25 tháng 12 năm 1927, Việt Nam Quốc dân Đảng chính thức được thành lập. Nguyễn Thái Học giữ vai trò Chủ tịch. Tổ chức này tập hợp nhiều thành phần, trong đó có học sinh, sinh viên, giáo viên, công chức, binh lính người Việt trong quân đội Pháp và một số lực lượng khác. Mục tiêu của họ là chống chế độ thuộc địa và giành độc lập cho Việt Nam. Từ đây, Nguyễn Thái Học bước vào một con đường đầy nguy hiểm. Ông và các đồng chí phải hoạt động bí mật, xây dựng cơ sở, vận động lực lượng và chuẩn bị cho một cuộc đấu tranh lớn.
Nhưng càng hoạt động mạnh, Việt Nam Quốc dân Đảng càng trở thành mục tiêu truy bắt của thực dân Pháp. Sau vụ ám sát Bazin năm 1929, chính quyền thuộc địa mở những cuộc đàn áp, bắt bớ và phá vỡ nhiều cơ sở của tổ chức. Trước nguy cơ lực lượng bị tiêu diệt dần, lãnh đạo Việt Nam Quốc dân Đảng đứng trước một lựa chọn vô cùng khó khăn: tiếp tục hoạt động trong bí mật hay đứng lên khởi nghĩa. Nguyễn Thái Học và những người chủ trương khởi nghĩa cho rằng nếu cứ chờ đợi, lực lượng sẽ bị bắt hết. Vì vậy, họ quyết định tiến hành một cuộc tổng khởi nghĩa dù biết rằng lực lượng còn yếu và điều kiện chưa thật sự thuận lợi. Trong một cuộc họp ngày 26 tháng 1 năm 1930, Nguyễn Thái Học đã thể hiện quyết tâm rất lớn. Ông cho rằng nếu không hành động, phong trào có thể dần nguội lạnh và những người yêu nước sẽ lần lượt bị bắt. Từ đó, ông và các đồng chí đi đến quyết định: “Không thành công thì cũng thành nhân.”
Đêm ngày 9, rạng sáng ngày 10 tháng 2 năm 1930, cuộc Khởi nghĩa Yên Bái bùng nổ. Đây là cuộc nổi dậy lớn nhất của Việt Nam Quốc dân Đảng. Tại Yên Bái, nghĩa quân tìm cách tấn công các vị trí quân sự của Pháp và kêu gọi binh lính người Việt cùng đứng lên. Trong những giờ phút đầu tiên, nghĩa quân đã chiếm được một số vị trí và gây tổn thất cho quân Pháp. Nhưng lực lượng khởi nghĩa không đủ mạnh, sự phối hợp giữa các địa phương không đồng bộ và nhiều kế hoạch không đạt được như dự kiến. Thực dân Pháp nhanh chóng tập trung lực lượng, sử dụng cả máy bay để đàn áp. Chỉ trong thời gian ngắn, cuộc khởi nghĩa tại Yên Bái bị dập tắt. Ở các địa phương khác, những cuộc nổi dậy cũng lần lượt thất bại. Sau thất bại, thực dân Pháp mở một cuộc truy lùng quy mô lớn đối với các thành viên Việt Nam Quốc dân Đảng. Hàng trăm người bị bắt, nhiều người bị đưa ra xét xử và chịu những bản án nặng nề. Nguyễn Thái Học cũng trở thành mục tiêu truy bắt đặc biệt. Sau một thời gian lẩn tránh, ngày 20 tháng 2 năm 1930, ông bị bắt tại ấp Cổ Vịt, Chí Linh, Hải Dương. Từ một người lãnh đạo phong trào, Nguyễn Thái Học trở thành một tử tù trong nhà lao thực dân. Nhưng ngay cả trong hoàn cảnh ấy, ông vẫn không từ bỏ tinh thần của mình. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong thời gian bị giam tại Hỏa Lò, Nguyễn Thái Học cùng các đồng chí còn bí mật viết tờ “Tù nhân báo” nhằm động viên tinh thần những người cùng cảnh ngộ.
Ngày 23 tháng 3 năm 1930, Nguyễn Thái Học bị Hội đồng Đề hình kết án tử hình. Điều khiến câu chuyện về ông trở nên đặc biệt là trước tòa, ông không tìm cách trốn tránh trách nhiệm. Ông nhận trách nhiệm về cuộc khởi nghĩa và thậm chí xin được xử tử một mình, tha cho những người chỉ làm theo mệnh lệnh của ông. Dù lời đề nghị không được chấp nhận, hành động ấy cho thấy ông sẵn sàng đứng ra gánh lấy trách nhiệm của một người lãnh đạo. Những ngày cuối cùng trong nhà tù, Nguyễn Thái Học và các đồng chí vẫn giữ thái độ bình tĩnh, không khuất phục trước bản án tử hình. Rồi ngày định mệnh cũng đến. Chiều ngày 16 tháng 6 năm 1930, 13 tử tù được chuyển từ Hỏa Lò lên Yên Bái để thi hành án. Trước lúc rời nhà tù, Nguyễn Thái Học đã nói những lời đầy khí phách với các bạn tù, thể hiện niềm tin rằng cuộc đấu tranh vì độc lập của dân tộc rồi sẽ tiếp tục. Khoảnh khắc ấy có lẽ là một trong những khoảnh khắc xúc động nhất của câu chuyện. Một người thanh niên mới 27 tuổi biết chắc mình đang đi đến cái chết, nhưng điều ông nghĩ đến không phải là sự sống của riêng mình mà là đất nước và những người còn ở lại. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, ông nói: “Chúng tôi đi trả nợ nước đây!”, rồi nhắn nhủ những người còn sống tiếp tục công việc và giữ vững niềm tin vào tương lai của đất nước.
Sáng ngày 17 tháng 6 năm 1930, tại pháp trường Yên Bái, 13 người lần lượt bước lên đoạn đầu đài. Họ đều còn rất trẻ, mang theo những ước mơ và khát vọng của một thế hệ nhưng phải đối mặt với cái chết. Nguyễn Thái Học là người cuối cùng bước lên máy chém. Đứng trước giây phút sinh tử, ông vẫn giữ tư thế bình tĩnh, không run sợ. Trước khi hy sinh, ông hô vang “Việt Nam vạn tuế!”. Tiếng hô ấy vang lên giữa pháp trường như lời khẳng định cuối cùng về lòng yêu nước của một người đã lựa chọn hy sinh cả cuộc đời cho lý tưởng mà mình tin tưởng. Khoảng 5 giờ 35 phút sáng ngày 17 tháng 6 năm 1930, Nguyễn Thái Học cùng 12 đồng chí hy sinh. Ông ra đi khi mới 27 tuổi, nhưng hình ảnh của ông đã vượt khỏi giới hạn của một cuộc đời ngắn ngủi.
Cuộc Khởi nghĩa Yên Bái cuối cùng đã thất bại, Nguyễn Thái Học và nhiều đồng chí đã hy sinh, nhưng câu chuyện về họ không vì thế mà bị lãng quên. Trái lại, sự hy sinh ấy trở thành một dấu ấn bi tráng trong lịch sử đấu tranh giành độc lập của dân tộc Việt Nam. Nguyễn Thái Học không phải là người chiến thắng trên chiến trường, nhưng ông đã để lại một bài học sâu sắc về lòng yêu nước, sự can đảm và trách nhiệm của một người lãnh đạo trước vận mệnh dân tộc. Ông từng nói “Không thành công thì cũng thành nhân”, và cuộc đời ông chính là minh chứng rõ nét cho tinh thần ấy. Nguyễn Thái Học đã sống một cuộc đời rất ngắn, nhưng tuổi trẻ của ông không trôi qua vô nghĩa. Từ một chàng thanh niên có học thức, ông đã lựa chọn dấn thân vào con đường đầy gian khổ; từ những thất bại của phong trào, ông vẫn không từ bỏ khát vọng độc lập; và đến giây phút cuối cùng, ông vẫn giữ được khí phách của một người yêu nước. Câu chuyện về Nguyễn Thái Học vì thế mang đầy đủ sắc màu của một “thời hoa lửa”: có tuổi trẻ, có lý tưởng, có những ước mơ còn dang dở, có những mất mát đau thương nhưng cũng có một tinh thần bất khuất không dễ bị khuất phục. Nhìn lại cuộc đời ông hôm nay, chúng ta càng hiểu và trân trọng hơn giá trị của độc lập, tự do. Những thế hệ trẻ được sống trong hòa bình có trách nhiệm biết ơn quá khứ, trân trọng những gì cha ông đã đánh đổi và sống sao cho xứng đáng với những người đã dành cả tuổi thanh xuân của mình cho Tổ quốc. Nguyễn Thái Học đã không đi hết con đường mà ông mong muốn, nhưng tên tuổi và sự hy sinh của ông vẫn còn được nhắc nhớ. Ông “không thành công” theo nghĩa của một cuộc khởi nghĩa, nhưng bằng lòng yêu nước và sự hy sinh đến phút cuối cùng, ông đã thực sự “thành nhân” và để lại một dấu ấn không thể phai mờ trong lịch sử dân tộc.
