"Không thành công thì cũng thành nhân" - Nguyễn Thái Học

Nguyễn Thái Học sinh năm 1902 tại làng Thổ Tang, Vĩnh Tường, Vĩnh Yên (nay thuộc tỉnh Vĩnh Phúc). Ông là một trong những người sáng lập và là lãnh tụ Việt Nam Quốc dân Đảng (VNQDĐ). Hội nghị thành lập Đảng diễn ra cuối tháng 12/1927 và Nguyễn Thái Học được bầu làm Chủ tịch.

Ông là lãnh đạo cuộc Khởi nghĩa Yên Bái ngày 9/2/1930 chống chính quyền thực dân Pháp. Cuộc khởi nghĩa thất bại, ông bị bắt. Ngày 17/6/1930, Nguyễn Thái Học cùng một số đồng chí bị thực dân Pháp xử chém tại Yên Bái. Ông thường được nhắc đến cùng Phó Đức Chính, Nguyễn Khắc Nhu, Phạm Tuấn Tài và Cô Giang (Nguyễn Thị Giang) trong lịch sử VNQDĐ và Khởi nghĩa Yên Bái.

Cụ thể: VNQDĐ được thành lập cuối năm 1927, trong bối cảnh phong trào yêu nước chống thực dân Pháp phát triển mạnh. Tổ chức này chủ trương dùng đấu tranh cách mạng để giành độc lập và thiết lập một chế độ dân quyền.

Đến năm 1929, sau vụ ám sát trùm mộ phu Bazin, chính quyền thực dân Pháp tiến hành đàn áp mạnh, bắt nhiều đảng viên và phá vỡ hàng loạt cơ sở của VNQDĐ. Trước nguy cơ tổ chức bị tiêu diệt, những người lãnh đạo VNQDĐ đi đến quyết định tiến hành khởi nghĩa vũ trang.

Nguyễn Thái Học triệu tập hội nghị tại Lạc Đạo (Hải Dương) ngày 17/9/1929, sau đó tiếp tục thúc đẩy việc chuẩn bị khởi nghĩa. Ngày 26/1/1930, ông lại triệu tập một cuộc họp khẩn cấp tại Mỹ Xá, Nam Sách, Hải Dương để quyết định tiếp tục khởi nghĩa dù điều kiện chưa thuận lợi. Kế hoạch ban đầu là nổi dậy trên nhiều địa bàn Bắc Kỳ, trong đó Yên Bái là địa bàn đặc biệt quan trọng vì có lực lượng binh lính người Việt trong quân đội Pháp mà VNQDĐ đã tìm cách vận động. Theo sự phân công, Nguyễn Khắc Nhu phụ trách khu vực thượng du, còn Nguyễn Thái Học trực tiếp phụ trách khu vực đồng bằng. Phó Đức Chính cũng giữ vai trò quan trọng trong việc chỉ huy. Thời điểm khởi nghĩa được ấn định là đêm 9/2/1930. Một vấn đề nghiêm trọng xuất hiện ngay trước giờ hành động: Nguyễn Thái Học nhận thấy lực lượng ở miền xuôi chưa chuẩn bị đầy đủ nên quyết định hoãn khởi nghĩa tại một số nơi đến 15/2. Tuy nhiên, người được cử đi báo tin cho Nguyễn Khắc Nhu đã bị bắt, khiến kế hoạch không thể đồng bộ. Vì vậy, lực lượng tại Yên Bái vẫn nổi dậy theo lịch cũ. Đêm 9/2/1930, các chiến sĩ VNQDĐ và lực lượng binh lính được vận động trong quân đội Pháp tại Yên Bái nổi dậy. Nghĩa quân tấn công các trại lính, trong đó có trại lính cơ số 5 và cơ số 6, giết một số sĩ quan và hạ sĩ quan Pháp. Tuy nhiên, lực lượng khởi nghĩa không vận động được toàn bộ binh lính người Việt tham gia, đồng thời không kiểm soát được hoàn toàn tỉnh lỵ.

Sáng 10/2, quân Pháp tổ chức phản công với lực lượng mạnh và có máy bay yểm trợ. Các vị trí nghĩa quân chiếm được lần lượt bị đánh chiếm lại. Cuộc khởi nghĩa tại Yên Bái nhanh chóng thất bại. Tên gọi "Khởi nghĩa Yên Bái" đôi khi khiến người ta nghĩ đây chỉ là một cuộc nổi dậy tại Yên Bái. Thực tế, VNQDĐ dự định tiến hành một cuộc nổi dậy trên nhiều địa bàn Bắc Kỳ.

Trong những ngày sau đó đã xảy ra các hoạt động khởi nghĩa hoặc tấn công tại Phú Thọ, Hưng Hóa, Lâm Thao, Sơn Tây, Hải Dương, Hải Phòng, Kiến An, Thái Bình, Vĩnh Bảo... Tuy nhiên, do kế hoạch bị phá vỡ và các lực lượng không phối hợp được với nhau, các cuộc nổi dậy lần lượt bị quân Pháp đàn áp. Ngày 15/2, dù cuộc nổi dậy ở miền núi đã cơ bản thất bại, Nguyễn Thái Học và các đồng chí vẫn tiến hành khởi nghĩa ở một số địa bàn miền xuôi. Những nơi chiến đấu quyết liệt có Phụ Dực (Thái Bình) và Vĩnh Bảo. Sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại, Nguyễn Thái Học tiếp tục tìm cách hoạt động và rút khỏi sự truy bắt của Pháp.

Ngày 20/2/1930, ông bị bắt tại ấp Cổ Vịt, Chí Linh, Hải Dương. Sau đó ông bị đưa ra xét xử.

Tại phiên tòa, Nguyễn Thái Học nhận trách nhiệm về cuộc khởi nghĩa và tìm cách xin giảm án cho những người đồng chí của mình. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong tổng số 603 đảng viên VNQDĐ bị đưa ra xét xử, 37 người bị kết án tử hình.

Ngày 17/6/1930, tại Yên Bái, thực dân Pháp hành quyết bằng máy chém Nguyễn Thái Học, Phó Đức Chính và 11 chiến sĩ khác của VNQDĐ. Nguyễn Thái Học khi đó mới khoảng 28 tuổi.

Cái chết của ông và các đồng chí đã tạo nên một biểu tượng về sự hy sinh của thế hệ thanh niên yêu nước đầu thế kỷ XX. Câu nói thường được gắn với Nguyễn Thái Học là:

“Không thành công thì cũng thành nhân.”