Khu di tích lịch sửu đồn Phủ Thông

Con đường dẫn lối về Phủ Thông hôm nay tựa như một dải lụa mềm mại trải dài giữa đại ngàn, thênh thang và đầy sức sống. Không còn những gập ghềnh xưa cũ, thay vào đó là nhịp sống hối hả của những chuyến xe ngược xuôi đưa hàng hóa về mọi miền. Đi giữa không gian ấy, lòng người không khỏi xao xuyến trước bức tranh trù phú của những nếp nhà ấm no: kia là những cánh đồng mướt mát, những ao cá lặng lờ soi bóng, và những vườn rau trái xanh tươi nối tiếp nhau theo từng mùa vụ. Sự no ấm hiện hữu ngay trong từng hơi thở của đất đai.

Chỉ mất chưa đầy nửa giờ chạy xe từ thành phố Bắc Kạn dọc theo Quốc lộ 3, rồi rẽ bước vào con đường 258 (đường 128 cũ) hướng về Chợ Rã, chúng tôi đã thấy mình đứng giữa vùng đất lịch sử – Khu di tích Đồn Phủ Thông. Địa thế nơi đây thật đặc biệt, với những ngọn núi đất cao từ 300m đến 400m nhấp nhô, đan xen hài hòa giữa sắc xanh của đồi núi và sắc vàng của ruộng lúa. Chiếm trọn vị thế đắc địa trên mỏm đồi nhô ra từ dãy Nà Cót, Đồn Phủ Thông sừng sững như một chứng nhân, cách ngã ba huyết mạch chỉ vài trăm mét.

Giữa tiết trời se sắt của vùng cao, không gian di tích bỗng trở nên trầm mặc và linh thiêng lạ thường. Trong làn gió nhẹ mang theo hơi thở của đại ngàn, lòng người chợt bồi hồi lần theo những dấu xưa xe ngựa, gợi nhớ về những vần thơ đầy ám ảnh của thi sĩ Nông Quốc Chấn:

“Khi nghe gió thổi qua Phja Bjoóc Em biết mùa thu đã hết rồi...”

Những câu thơ trong bài "Khâu áo" dường như vẫn còn vang vọng đâu đây, nhắc nhớ về một thời kỳ kháng chiến chống Pháp gian lao nhưng oanh liệt ngay dưới chân núi Phja Bjoóc. Dãy núi ấy không chỉ hùng vĩ, là kho tàng của lâm thổ sản và khoáng sản, mà còn mang trong mình vị thế chiến lược quân sự quan trọng đối với vận mệnh cách mạng.

Chính tại nơi này, hình bóng của người anh cả Quân đội nhân dân Việt Nam – Đại tướng Võ Nguyên Giáp – vẫn còn in đậm qua cái tên đầy ý nghĩa mà Người đã đặt cho dãy núi: Núi Cứu Quốc. Tên gọi ấy không chỉ là địa danh, mà là biểu tượng cho ý chí quật cường và khát vọng tự do của một dân tộc trong những năm tháng hoa lửa chẳng thể nào quên.

Rảo bước sâu vào khuôn viên di tích, ta ngỡ như nghe thấy tiếng đồng vọng thiêng liêng phát ra từ lòng đất mẹ, từ những gốc cổ thụ vươn cao trong nắng sớm. Bầu trời Phủ Thông như trong xanh hơn, phố núi cũng bình yên lạ thường. Bao quanh nơi này là những hàng cây tếch vạm vỡ, đã bám rễ sâu vào đất từ hơn nửa thế kỷ trước. Mặc cho bão táp mưa sa, những tán lá xòe rộng kiên cường ấy vẫn lừng lững che chở cho một vùng đất đỏ.

Nằm nghiêng mình bên cạnh di tích là nghĩa trang Phủ Thông – nơi hàng trăm anh hùng liệt sĩ đang yên giấc ngàn thu. Họ đã nằm xuống khi tuổi đời còn xanh nhất, dâng hiến máu xương để đất này mãi xanh tươi, cho bình yên về trong tiếng chim hót mỗi độ xuân sang.

Chúng tôi may mắn được gặp ông Đào Xuân Hậu, người cựu chiến binh ở tuổi thất thập nhưng vẫn giữ được phong thái nhanh nhẹn, thông tuệ. Là người địa phương được tin tưởng giao trọng trách trông coi khu di tích, ông Hậu không chỉ làm sạch cảnh quan mà còn là một "pho sử sống". Mỗi khi có khách ghé thăm, ông lại say sưa tái hiện lại trận công đồn năm ấy với tất cả tâm huyết. Ông bồi hồi kể rằng, trước khi nơi đây chính xác trở thành khu di tích lịch sử, nền đất này từng là mái trường của bao thế hệ học sinh thị trấn.

Dưới sự chỉ dẫn của ông, những dấu tích xưa hiện ra qua lời kể đầy sống động. Đồn Phủ Thông thuở ấy là một pháo đài hình chữ nhật kiên cố:

Cấu trúc: Dài 100m, rộng 50m, cổng chính hướng về phía Nam.

Hệ thống phòng thủ: Tường đất nện dày 1m, cao 2m, gia cố bằng gỗ và tre già với chi chít lỗ châu mai. Bốn góc đồn là bốn lô cốt đá sừng sững.

Vành đai thép: Ba lớp hàng rào tre nứa vây quanh, riêng hướng Nam còn có thêm hàng rào dây thép gai dày đặc, bảo vệ bên trong là nhà chỉ huy, đài quan sát và hệ thống hầm ngầm bí mật.

Dù dòng chảy thời gian đã bào mòn nhiều thứ, khiến di tích nay chỉ còn lại nền móng và những đoạn chân tường loang lổ, nhưng giá trị lịch sử thì vẫn vẹn nguyên. Nơi đây đã ghi dấu ba lần quân ta tập kích, trong đó trận đánh thứ ba vào đêm 25/7/1948 đã đi vào huyền thoại.

Đây là trận công đồn cấp tiểu đoàn đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam, một cuộc "tập dượt" quan trọng để rút kinh nghiệm cho chiến thắng Điện Biên Phủ "lừng lẫy năm châu" sau này. Dưới sự chỉ huy của đồng chí Vũ Yên, Tiểu đoàn 11 (Trung đoàn 308) phối hợp cùng Tiểu đoàn 55 và Đại đội Ba Bể đã dùng hỏa lực mạnh đập tan hệ thống công sự, tiêu diệt 3/4 quân số địch.

Chiến thắng ấy đã buộc kẻ thù phải rút chạy khỏi thị xã Bắc Kạn, nhưng cái giá của độc lập cũng vô cùng to lớn: 109 đồng chí đã ngã xuống trong trận đánh oanh liệt này. Để ghi nhớ công lao ấy, Tiểu đoàn 11 đã vinh dự được Bộ Tổng chỉ huy trao tặng danh hiệu Tiểu đoàn Phủ Thông. Những người lính ấy đã viết nên một thời hoa lửa bằng chính máu thịt của mình, để Phủ Thông hôm nay mãi là một tượng đài bất tử trong lòng dân tộc.

Giá trị của trận đánh đêm 25/7/1948 không chỉ dừng lại ở một chiến thắng quân sự, mà còn là một cột mốc vàng trong nghệ thuật tác chiến của quân đội ta. Trong bức thư gửi các chiến sĩ nhân kỷ niệm 50 năm sự kiện này, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã khẳng định:

"Chiến thắng Phủ Thông là trận đầu tiên bộ đội ta tiêu diệt đại đội tăng cường tinh nhuệ của Pháp phòng ngự với công sự vững chắc. Chiến thắng đã mang lại niềm tin, kinh nghiệm... đặc biệt là trong Chiến dịch giải phóng Biên giới và Chiến dịch Điện Biên Phủ." - Lời khẳng định ấy như một minh chứng cho tầm vóc của mảnh đất này – nơi đặt nền móng cho những chiến công "chấn động địa cầu" về sau.

Giữa không gian tĩnh lặng của khu di tích, chúng tôi tình cờ gặp đoàn công tác từ Quận ủy Hoàn Kiếm (Hà Nội) về dâng hương. Đứng trước đài tưởng niệm, Đại tá Hoàng Minh Phương không giấu nổi vẻ xúc động. Với ông, chuyến hành trình về lại Phủ Thông lần này là một cuộc hành hương về cội nguồn gian khổ nhưng oai hùng. Ông chia sẻ rằng, việc đứng trên mảnh đất mà đồng đội đã ngã xuống chính là động lực để những người lính già như ông tiếp tục giữ vững bản chất "Bộ đội Cụ Hồ", cống hiến cho quê hương trong thời bình.

Để xứng tầm với di sản lịch sử, một dự án phục dựng và tôn tạo khu di tích với quy mô 20 tỷ đồng đã được tỉnh Bắc Kạn triển khai. Từ năm 2023 đến 2025, Phủ Thông sẽ được khoác lên mình diện mạo mới: những hạng mục lịch sử được phục dựng tỉ mỉ, những thước phim 3D sống động tái hiện trận công đồn năm xưa... Tất cả nhằm biến nơi đây thành một bảo tàng sống, để lớp trẻ mai sau có thể chạm tay vào lịch sử một cách chân thực nhất.

Ông Nông Lường Hậu, Bí thư Đảng ủy thị trấn, khẳng định với chúng tôi rằng hào khí Phủ Thông năm xưa nay đã chuyển hóa thành sức mạnh để xây dựng một đô thị văn minh, giàu đẹp. Sức mạnh ấy không chỉ nằm ở những con số tăng trưởng, mà còn nằm trong việc bảo tồn hồn cốt dân tộc.

Nếu có dịp ghé thăm Phủ Thông vào ngày 20 tháng Giêng, bạn sẽ thấy một diện mạo khác của vùng đất này – rực rỡ và tràn đầy sức sống trong ngày Hội xuân. Giữa tiếng cười nói nô nức của đồng bào Tày, phần lễ dâng hương diễn ra trang nghiêm, kết nối sợi dây tâm linh giữa quá khứ và hiện tại. Du khách sẽ được hòa mình vào điệu Then, lời lượn, thử sức với tung còn, kéo co hay thưởng thức những sản vật đậm đà phong vị núi rừng.

Rời Phủ Thông khi ánh nắng chiều dần buông, trong lòng chúng tôi vẫn vương vấn giai điệu của bản hành khúc đầu tiên mà nhạc sĩ Đinh Ngọc Liên viết tặng nơi này:

“Bên suối noọng cười nghiêng soi bóng nước/ Bên bếp bập bùng tiếng xa quay ru/ Khắp nơi vang câu ca, khắp nơi chan hòa nụ cười...”

Khúc ca ấy không chỉ hát về chiến thắng, mà còn hát về khát vọng hòa bình, về một Phủ Thông vẫn mãi ngân vang niềm tự hào bất tận giữa đại ngàn Việt Bắc. Trở về đây, ta thêm trân quý giá trị của độc lập, để biết ơn những người đã nằm xuống cho "đất lành cây xanh, cho bình yên chim hót."