Khúc quân hành và những khoảng lặng của lịch sử

Trong những trang sử hào hùng nhưng cũng đầy thăng trầm của quân đội dân tộc, cái tên Đỗ Đức Kiên gợi nhắc về một nhân cách kiên định, một trí tuệ quân sự sắc sảo trôi nổi giữa dòng thác thời đại. Sinh năm 1924, người con trai đất Thái Bình ấy vốn mang tư chất của một trí thức học thức cao, tốt nghiệp kỹ sư canh nông. Nhưng tiếng gọi của tự do và nền độc lập nước nhà đã rẽ lối cuộc đời ông bước thẳng vào khói lửa chiến trường, trở thành một trong những sĩ quan tham mưu xuất sắc nhất của Bộ Tổng tham mưu những ngày đầu lập nước.

Tuổi trẻ của Đỗ Đức Kiên gắn liền với sự tin tưởng tuyệt đối của cấp trên và Chính phủ. Khi mới bước qua tuổi đôi mươi, nhờ tư duy chiến lược nhạy bén, ông được bổ nhiệm làm Chính trị Chủ nhiệm Trường lục quân trung học. Không lâu sau đó, năm 1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đích thân ký sắc lệnh cử ông giữ chức Chánh Văn phòng Bộ Quốc phòng kiêm Chánh Văn phòng Tổng tư lệnh. Thời điểm đó, đứng giữa đại bản doanh, người chiến sĩ trẻ ấy đã bộc lộ năng lực phi thường trong việc xử lý thông tin, rà soát các kế hoạch tác chiến và điều phối các mũi hành quân trọng yếu.

Bước ngoặt vinh quang nhất trong cuộc đời binh nghiệp của ông ghi dấu tại thung lũng Điện Biên Phủ năm 1954. Dưới mái lán đơn sơ của Sở chỉ huy Mường Phăng, bên cạnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Đỗ Đức Kiên lúc này là Cục phó Cục Tác chiến, ngày đêm kề vai sát cánh cùng những bộ óc chiến lược lớn nhất. Trong hồi ức của các đồng đội, ông là người tỉ mỉ bên từng nét mực trên sa bàn, tự mình rà soát mật độ pháo, tính toán chính xác lượng lương thực và cung đường kéo pháo xuyên rừng. Khi Đại tướng Võ Nguyên Giáp đưa ra "Quyết định khó khăn nhất" – thay đổi phương châm từ đánh nhanh thắng nhanh sang đánh chắc tiến chắc – Đỗ Đức Kiên chính là người thức trắng đêm để chuyển dịch toàn bộ kế hoạch tác chiến cho các đơn vị, góp phần bảo đảm cho chiến thắng lẫy lừng toàn cầu. Trở về sau chiến thắng, ông nhận quân hàm Đại tá và được cử sang học tập tại Học viện Quân sự cao cấp Liên Xô, tiếp tục đảm nhiệm vị trí Cục trưởng Cục Tác chiến.

Nhưng cuộc đời, cũng như lịch sử, không phải lúc nào cũng là một con đường thẳng tắp đầy hoa hồng. Cuối thập niên 1960, khi miền Bắc đang dốc toàn lực cho cuộc kháng chiến chống Mỹ, một cơn giông bão vô hình bất ngờ ập xuống. Đại tá Đỗ Đức Kiên bị vướng vào một biến cố chính trị phức tạp mang tên "Vụ án Xét lại Chống Đảng". Chỉ vài tuần trước chiến dịch Tết Mậu Thân 1968, người sĩ quan tham mưu lỗi lạc, người đang nắm giữ những bí mật hành quân quan trọng nhất của quân đội đột ngột rời khỏi văn phòng để bước vào bốn bức tường giam giữ.

Đối với một người lính đã dâng hiến cả thanh xuân cho độc lập dân tộc, không nỗi đau nào cay đắng hơn việc phải đứng nhìn đồng đội ngoài mặt trận qua khung cửa sổ, và không nỗi oan khiên nào nặng nề hơn việc lòng trung thành của mình bị đặt dấu hỏi. Suốt những năm tháng thầm lặng và cô độc không tòa án, không xét xử ấy, thứ duy nhất cứu rỗi tâm hồn Đỗ Đức Kiên là bản lĩnh của một người lính kiên trung. Ông giữ cho mình sự im lặng kiêu hãnh, không oán trách thời cuộc, không gục ngã trước những nghiệt ngã trớ trêu. Ông hiểu rằng, trong dòng chảy cuồn cuộn của lịch sử, có những khúc quanh mờ tối mà mỗi cá nhân đôi khi phải chấp nhận chịu đựng để đợi ngày dòng nước trong trở lại.

Sau gần hai mươi năm sống trong bóng tối của oan khuất, công lý rốt cuộc đã trả lại danh dự cho ông. Khi bước ra đời thường, mái tóc đen lẫm liệt năm xưa nay đã bạc trắng phai sương, nhưng thần thái ung dung và ánh mắt tinh anh của người làm tác chiến vẫn không hề thay đổi. Năm 1985, ông bước sang một chương mới của cuộc đời với cương vị Thứ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.

Ở vị trí mới, thay vì hoài niệm về quá khứ đầy tổn thương, vị cựu Đại tá già lại lặn lội đến từng trung tâm điều dưỡng, tự tay lật mở từng trang hồ sơ để giải quyết chế độ cho những thương binh, bệnh binh và gia đình liệt sĩ. Ông làm việc với sự thấu hiểu sâu sắc của một người cũng từng mang những vết thương lòng sâu hoắm. Đối với ông, việc chăm lo cho những người lính chịu thiệt thòi sau cuộc chiến chính là cách tốt nhất để tri ân những đồng đội đã ngã xuống ở Điện Biên Phủ, ở những dải rừng Tây Bắc năm xưa.

Khi Đại tá Đỗ Đức Kiên tạ thế vào năm 2003, ông ra đi trong sự thanh thản tuyệt đối. Câu chuyện về cuộc đời ông không chỉ là một thiên sử thi về tài năng quân sự, mà trên hết, đó là bài ca lay động lòng người về phẩm giá, lòng trung chính và sự nhẫn nại phi thường trước những thử thách nghiệt ngã của thời cuộc.