Khúc tráng ca bên dòng Bến Hải
Trong lịch sử kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, vùng đất Vĩnh Linh – Gio Linh giữ một vị trí đặc biệt bên dòng sông Bến Hải. Đây vừa là địa bàn giới tuyến, vừa là nơi diễn ra những cuộc chiến đấu hết sức quyết liệt, đồng thời là hậu phương trực tiếp chi viện cho chiến trường Quảng Trị. Sau Hiệp định Genève năm 1954, Vĩnh Linh trở thành khu vực giới tuyến quân sự tạm thời, còn Gio Linh nằm ở phía Nam giới tuyến. Chính vị trí đặc biệt ấy khiến hai vùng đất phải trải qua những năm tháng chiến tranh vô cùng khốc liệt.
Từ những năm đầu sau Hiệp định Genève, quân và dân Vĩnh Linh đã từng bước xây dựng lực lượng, củng cố cơ sở, đồng thời chuẩn bị cho nhiệm vụ bảo vệ quê hương và chi viện cho đồng bào, chiến sĩ ở phía Nam. Những người con Gio Linh cũng tìm cách bám đất, bám dân, xây dựng cơ sở và đấu tranh chống sự kìm kẹp. Hai bờ Bến Hải tuy bị chia cắt nhưng tình cảm, ý chí và sự gắn bó giữa quân dân hai miền không vì thế mà mất đi.
Từ năm 1965, khi Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại miền Bắc, Vĩnh Linh trở thành một trong những trọng điểm đánh phá ác liệt. Máy bay, tàu chiến và pháo binh từ nhiều hướng liên tục tập trung đánh phá. Trước hoàn cảnh đó, quân và dân Vĩnh Linh vừa chiến đấu, vừa sản xuất, vừa bảo đảm đời sống, đồng thời chi viện sức người, sức của cho chiến trường Gio Linh và Quảng Trị.
Để bảo vệ người dân, những làng hầm, địa đạo và hệ thống giao thông hào được xây dựng rộng khắp. Người dân Vĩnh Linh đào hầm, đào hào bằng sức người, biến lòng đất thành nơi trú ẩn, sinh hoạt, làm việc và tổ chức cuộc sống. Đây là một biểu hiện nổi bật của ý chí bám đất, bám làng. Trong giai đoạn 1965–1972, nhân dân Vĩnh Linh đã thực hiện một khối lượng đào đắp rất lớn, xây dựng hàng nghìn hầm và nhiều hệ thống địa đạo để bảo vệ người và phục vụ chiến đấu.
Nhưng Vĩnh Linh không chỉ phòng thủ. Từ bờ Bắc sông Bến Hải, những đơn vị bộ đội đã nhiều lần vượt sông sang Gio Linh phối hợp với lực lượng tại chỗ. Trung đoàn 270 là một trong những đơn vị gắn bó sâu sắc với chiến trường này. Trong nhiều năm, cán bộ, chiến sĩ của Trung đoàn cùng quân và dân Gio Linh chiến đấu trên các địa bàn ven giới tuyến, góp phần bảo vệ cơ sở và giữ vững thế trận.
Những năm 1968–1972 là giai đoạn đặc biệt ác liệt. Trên vùng đất Gio Linh, từ Dốc Miếu, Cồn Tiên đến Mai Xá, Hà Thượng và nhiều làng quê khác, quân và dân phải đối mặt với những cuộc chiến đấu liên tục. Những người lính từ Vĩnh Linh vượt Bến Hải vào Nam chiến đấu; người dân địa phương hỗ trợ bộ đội, bảo vệ cơ sở, chăm sóc thương binh và góp sức cho chiến trường. Tình quân dân vì thế trở thành một sức mạnh quan trọng giúp các lực lượng bám trụ trên địa bàn.
Đỉnh điểm là Chiến dịch Trị – Thiên năm 1972. Ngày 30/3/1972, quân ta mở cuộc tiến công chiến lược trên chiến trường Quảng Trị. Trong những ngày đầu, các lực lượng của Vĩnh Linh phối hợp với bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, dân quân du kích và quần chúng tiến công, nổi dậy giải phóng nhiều địa bàn của Gio Linh như quận lỵ Gio Linh, Bến Ngự, Mai Xá Thị, Xuân Khánh, Hà Thượng...
Để phục vụ chiến dịch và bảo vệ nhân dân, quân dân Vĩnh Linh đã thực hiện một công việc vô cùng lớn lao: đưa hàng vạn người dân ở vùng chiến sự ra nơi an toàn. Theo tư liệu của địa phương, khoảng 8 vạn người già, phụ nữ và trẻ em được sơ tán qua sông Bến Hải; đồng thời lực lượng tổ chức cứu chữa, vận chuyển thương binh, tử sĩ. Đó là một cuộc di chuyển lớn trong hoàn cảnh chiến tranh, thể hiện tinh thần trách nhiệm và sự hy sinh của quân dân Vĩnh Linh.
Sau khi Gio Linh được giải phóng, cuộc chiến vẫn chưa kết thúc. Quân và dân hai vùng tiếp tục phải đối mặt với những trận đánh và sự tàn phá khốc liệt. Nhưng chính trong những năm tháng ấy, truyền thống “một lòng bám đất, bám làng, vừa chiến đấu vừa xây dựng cuộc sống” càng được khẳng định.
Nhìn lại chặng đường chiến đấu của Vĩnh Linh – Gio Linh, có thể thấy đây không chỉ là câu chuyện của những trận đánh. Đó còn là câu chuyện về những người mẹ tiễn con ra trận, những người nông dân vừa sản xuất vừa phục vụ chiến trường, những thanh niên vượt sông làm nhiệm vụ, những người dân đào hầm bảo vệ làng quê và những cán bộ, chiến sĩ đã chiến đấu, hy sinh trên vùng đất giới tuyến.
Dòng Bến Hải năm xưa từng là giới tuyến chia cắt đất nước, nhưng cũng chính nơi đây chứng kiến sức mạnh của khát vọng thống nhất. Những con người ở hai bờ đã cùng nhau vượt qua chiến tranh bằng lòng yêu nước, sự đoàn kết và niềm tin vào ngày đất nước hòa bình.
Hôm nay, Vĩnh Linh và Gio Linh đã khoác lên mình diện mạo mới. Những trận địa năm xưa đã trở thành làng quê, cánh đồng, con đường và những công trình của cuộc sống hòa bình. Nhưng dưới mỗi bước phát triển ấy vẫn có bóng dáng của một thế hệ đã từng sống, chiến đấu và hy sinh.
Những năm tháng chiến đấu của quân và dân Vĩnh Linh – Gio Linh vì thế mãi là một chương đặc biệt trong lịch sử Quảng Trị: một vùng đất chịu đựng biết bao bom đạn nhưng không khuất phục, một vùng đất bị chia cắt nhưng không mất niềm tin, và một vùng đất đã góp phần viết nên câu chuyện về ý chí thống nhất non sông.
