Khúc Tráng Ca Của Bậc Kẻ Sĩ Bắc Hà: Khí Tiết Nguyễn Văn Tố Và Tấm Áo The Giữa Bầy Lang Sói

Lịch sử nước Việt những năm đầu thế kỷ XX chứng kiến một cuộc giao tranh khốc liệt không chỉ bằng gươm súng mà bằng cả văn hóa. Giữa cơn bão táp đồng hóa của thực dân, sừng sững hiện lên một ngọn núi lớn mang tên Ứng Hòe Nguyễn Văn Tố. Sinh ra giữa đất Hà thành ngàn năm văn hiến (1889), ông vươn mình cất cánh, hội tụ trọn vẹn tinh hoa của nền Nho học thâm trầm và Tây học sắc sảo, vinh dự bước lên đài danh vọng của hàng "Tứ kiệt" trời Nam bấy giờ.

Làm việc tại Học viện Viễn Đông Bác cổ – thánh đường hàn lâm của chính phủ Pháp, chàng thư sinh bản xứ không hề khúm núm. Bằng trí tuệ siêu việt, ông từ một nhân viên bước lên hàng Chủ sự, dùng tri thức sắc lẹm khiến những giáo sư mang năm bằng cử nhân phải tâm phục khẩu phục, và thẳng thắn vạch trần sai sót của chính những học giả sừng sỏ phương Tây. Kiêu hãnh thay, giữa chốn viện hàn lâm rợp bóng thực dân ấy, người ta luôn thấy một Nguyễn Văn Tố uy nghi trong bộ áo the thâm, đầu đội khăn xếp, tay che ô lục soạn. Bộ quốc phục ấy là một lời tuyên chiến không tiếng động, một lá chắn thép bảo vệ hồn cốt dân tộc trước dã tâm nô dịch. Tả xung hữu đột trên mặt trận sử học với những kiệt tác như "Đại Nam dật sử", "Sử ta so với sử Tàu", ông đã giành lại quyền tự tôn kiêu hãnh cho lịch sử nước nhà.

Khi tiếng gọi non sông cất lên trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ (1936-1939), bậc học giả uyên thâm rũ bỏ sự tĩnh lặng của tháp ngà khoa học để bước ra ánh sáng. Nhận lời phó thác của những người cộng sản kiên trung như Võ Nguyên Giáp, Trần Huy Liệu, Đặng Thai Mai, ông đứng ra giương cao ngọn cờ của Hội Truyền bá Quốc ngữ (1938). Bằng tài ngoại giao điêu luyện, ông khéo léo gạt phăng mồi nhử trợ cấp của chính quyền thực dân, giữ cho phong trào sự thuần khiết tự cường. Dưới bàn tay chèo lái của Hội trưởng Nguyễn Văn Tố, hàng vạn người dân được gỡ bỏ tấm màn tăm tối của sự thất học. Ánh sáng chữ Quốc ngữ không chỉ soi rọi những trang sách, mà còn thắp lên ngọn lửa cách mạng hừng hực cháy trên khắp ba miền.

Cách mạng Tháng Tám thành công, nền cộng hòa non trẻ đứng trước vòng vây thù trong giặc ngoài, "giặc đói" và "giặc dốt" hoành hành. Thấu hiểu khí tiết của bậc hiền tài, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trao cho ông ấn tín Bộ trưởng Bộ Cứu tế xã hội. Biến tài sản của Hội Truyền bá Quốc ngữ thành mũi giáo sắc bén của ngành Bình dân học vụ, ông đã giúp hơn hai triệu con dân đất Việt thoát vòng mù chữ chỉ trong một thời gian ngắn. Đến kỳ họp lịch sử tháng 3 năm 1946, ông được vinh danh là Trưởng Ban Thường trực Quốc hội đầu tiên. Trên cương vị chóp bu ấy, ông cùng Chính phủ Liên hiệp lèo lái con thuyền quốc gia qua muôn trùng sóng dữ, và đặc biệt là đúc kết bản Hiến pháp đầu tiên (11/1946) – đạo luật tối cao tạc bằng ý chí độc lập của toàn dân tộc.

Khi tiếng súng Toàn quốc kháng chiến rền vang, vị Chủ tịch Quốc hội rũ bỏ áo gấm phồn hoa, mang tư cách một Bộ trưởng không Bộ khoác áo vải lên chiến khu Việt Bắc, nếm mật nằm gai cùng đồng bào. Nhưng hỡi ôi, một ngày thu đẫm máu, giặc Pháp nhảy dù đột kích thọc sâu vào Bắc Kạn, cụ Tố sa vào tay giặc.

Đứng trước lưỡi lê và họng súng quân thù, vị lão đồng chí vẫn đĩnh đạc, dùng tiếng Pháp đanh thép đòi chúng chấm dứt ngay chiến tranh xâm lược. Không mua chuộc được ông, bầy lang sói hiện nguyên hình tàn bạo. Chúng giáng xuống thân thể già nua ấy những đòn tra tấn thấu trời, thậm chí đóng những chiếc đinh nhọn hoắt vào da thịt ông để ép ông kêu gọi Việt Minh đầu hàng. Nhưng giặc Pháp đã nhầm! Chúng có thể nghiền nát thể xác, nhưng không bao giờ bẻ gãy được khí tiết của một kẻ sĩ Bắc Hà. Bất lực và run sợ trước ánh mắt bất khuất của ông, kẻ thù hèn hạ thủ tiêu cụ tại một hang đá hoang lạnh ở vùng Bạch Thông.

Nguyễn Văn Tố ngã xuống, máu của ông thấm đỏ núi rừng Việt Bắc, hóa thành đài hoa bất tử. Lời điếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh vang vọng khắp càn khôn: "Ngàn thu sẽ vẻ vang, bất diệt!". Tấm áo the thâm của ông, ngòi bút của ông, và cái chết kiêu hãnh của ông sẽ vĩnh viễn là một pho tượng đài sừng sững, tạc vào lịch sử linh hồn bất khuất của tầng lớp trí thức Việt Nam một lòng tử tiết vì non sông.