Khúc vĩ thanh bên dòng Thạch Hãn.

Bài viết là dòng hồi tưởng đầy xúc động của một người phụ nữ đã đi qua thời hoa lửa, từ cô gái tuổi đôi mươi phơi phới đến người bà tóc bạc trắng, vẫn đau đáu nỗi niềm về những đồng đội đã nằm lại chiến trường. Câu chuyện khắc họa sự khốc liệt của chiến tranh và tinh thần thép của thế hệ "xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước".

Trong căn nhà nhỏ nằm sâu trong con ngõ tĩnh mịch tại Quảng Trị, bà Bình ngồi nâng niu cuốn album ảnh đã ố vàng theo năm tháng. Đôi bàn tay gầy guộc, chằng chịt những vết đồi mồi nhẹ nhàng vuốt ve tấm hình đen trắng chụp một cô gái trẻ, thắt bím tóc hai bên, miệng cười rạng rỡ giữa một vùng đất trơ trụi gốc cây cháy sém..

Năm 1967, khi tiếng súng kháng chiến chống Mỹ cứu nước đang ở giai đoạn cam go nhất, cô gái trẻ Nguyễn Thị Bình khi ấy vừa tròn mười tám. Nghe theo tiếng gọi của Tổ quốc, bà giấu gia đình viết đơn tình nguyện gia nhập lực lượng Thanh niên xung phong. Ngày ra đi, hành trang chỉ có một bộ quần áo cũ, một chiếc lược bí và trái tim hừng hực quyết tâm: “Chưa hết giặc là chưa về”.

Bà được phân vào Đại đội 552, đơn vị chuyên trách đảm bảo mạch máu giao thông tại các "tọa độ chết". Nhiệm vụ của các cô gái TNXP ngày ấy tưởng chừng đơn giản nhưng lại vô cùng khốc liệt: San lấp hố bom, phá bom nổ chậm và làm cọc tiêu sống cho xe qua trong đêm tối.

Bà Bình nhớ lại những đêm trắng tại Ngã ba Đồng Lộc hay những đoạn cua hiểm trở trên đường 9. Bầu trời không lúc nào ngớt tiếng gầm rú của máy bay B-52. Đất đá bị xới tung, mùi khói bom khét lẹt trộn lẫn với mùi nhựa cây cháy tạo thành một thứ không khí đặc quánh, khó thở.

Kỷ niệm ám ảnh nhất trong cuộc đời bà là lần làm "cọc tiêu sống". Trong những đêm mưa tầm tã, tầm nhìn bằng không, để xe vận tải không lao xuống vực, các cô gái TNXP đã mặc áo trắng, đứng hiên ngang bên mép vực để làm mốc chỉ đường. Họ đứng đó, giữa làn mưa đạn và ánh sáng hỏa châu, chấp nhận mình là mục tiêu của kẻ thù để bảo vệ sự an toàn cho những chuyến hàng vào Nam.

Chiến tranh không chỉ có bom đạn, mà còn có những nỗi đau thầm lặng của người phụ nữ. Bà kể về những cơn sốt rét rừng hành hạ đến rụng tóc, những bữa cơm chỉ có măng rừng cuốn lá trung quân, và cả những lúc nhớ nhà đến thắt lòng.

Nhưng trong gian khổ, tình đồng đội lại nở hoa rực rỡ nhất. Bà Bình bồi hồi nhớ về những người chị em cùng tiểu đội: “Có những đêm, mấy chị em nằm sát cạnh nhau trong hầm chữ A, chia nhau mẩu lương khô cuối cùng, cùng hát những bài ca cách mạng để quên đi tiếng bom. Chúng tôi hứa với nhau, hòa bình sẽ cùng về quê, đứa này làm phù dâu cho đứa kia. Vậy mà...”

Bà nghẹn ngào bỏ dở câu nói. Trong mười cô gái Đồng Lộc năm ấy, có những người là bạn thân thiết của bà. Sự hy sinh của họ là một vết sẹo không bao giờ lành trong lòng người ở lại. Họ ngã xuống khi tuổi đời còn quá trẻ, khi mái tóc còn xanh và những giấc mơ về một gia đình nhỏ vẫn còn dang dở.

Hòa bình lập lại, bà Bình trở về với đời thường, mang theo trên mình những vết thương của chiến tranh và di chứng của chất độc da cam. Bà không nhận cho mình những danh hiệu lớn lao, chỉ lặng lẽ làm việc, nuôi dạy con cái và tham gia các hoạt động của Hội Cựu TNXP tại địa phương.

Mỗi năm, cứ đến ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7 hay ngày thành lập lực lượng TNXP, bà lại cùng những người đồng đội cũ quay về chiến trường xưa. Họ thắp những nén hương thơm cho những người đã nằm lại dưới cỏ xanh. Đứng trước đài tưởng niệm, người phụ nữ tóc bạc trắng ấy lại như thấy hình bóng của chính mình và đồng đội năm mươi năm trước – trẻ trung, đầy sức sống và bất diệt.

Bà Bình chia sẻ:

Câu chuyện của bà Nguyễn Thị Bình chỉ là một trong hàng vạn câu chuyện về những nhân chứng lịch sử đã hiến dâng thanh xuân cho Tổ quốc. Những "câu chuyện thời hoa lửa" ấy không bao giờ cũ, bởi nó được viết nên bằng niềm tin sắt đá và tình yêu quê hương vô điều kiện.

Nhìn bà Bình chậm rãi thắp nén nhang trên bàn thờ đồng đội, ta hiểu rằng lịch sử không chỉ nằm trong sách giáo khoa. Lịch sử đang sống, đang hiện hữu trong hơi thở, trong đôi mắt rưng rưng và trong cả những vết sẹo của những con người đã đi qua cuộc chiến. Họ chính là những "pho sử sống", là gạch nối giữa quá khứ hào hùng và tương lai tươi sáng của dân tộc Việt Nam