“Kiến trúc sư” của chiến thuật MiG-21
“Kiến trúc sư” của chiến thuật MiG-21
Thiếu tướng Trần Mạnh, nguyên Phó Tư lệnh Quân chủng Không quân, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Hàng không dân dụng Việt Nam, là người đã sáng tạo ra chiến thuật chiến đấu cho "én bạc" MiG-21, góp phần quan trọng lập nên những chiến công lẫy lững của bộ đội Không quân Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước.Trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Không quân nhân dân Việt Nam cùng các lực lượng Phòng không của Quân chủng Phòng không - Không quân đã nêu cao truyền thống anh dũng, kiên cường, quyết chiến, quyết thắng, chiến đấu dũng cảm, mưu trí, sáng tạo, xứng đáng là lực lượng nòng cốt trong thế trận Phòng không nhân dân bảo vệ bầu trời miền Bắc xã hội chủ nghĩa, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Chiến thắng của Không quân Việt Nam không chỉ là trí lực và lòng dũng cảm của các phi công trên bầu trời, mà còn là tầm nhìn chiến lược của Bộ Tổng Tư lệnh, là trí tuệ tập thể và khả năng tổ chức, chỉ huy, điều hành chiến dịch, chiến thuật của các cán bộ chỉ huy, tham mưu, dẫn đường, các kíp trực tại Sở chỉ huy. Nói đến chiến thắng của các trận không chiến trong thời kỳ kháng chiến chống đế quốc Mỹ, không thể không nhắc đến đồng chí Trần Mạnh, Trung đoàn trưởng Trung đoàn Không quân 921, “Kiến trúc sư” của chiến thuật MiG-21. Tuy không trực tiếp tham gia xuất kích chiến đấu, tham gia các trận không chiến, nhưng đồng chí Trần Mạnh luôn có mặt tại Sở chỉ huy - Cơ quan đầu não, đưa ra những quyết định quan trọng cho mỗi trận chiến. Đồng chí trực tiếp điều hành các bộ phận dẫn đường luyện tập cách phát các khẩu lệnh qua đối không, đây là khâu rất cần thiết và quan trọng của quá trính gắn kết giữa Sở Chỉ huy với các phi công bằng làn sóng điện trên vô tuyến, thường được gọi là “liên lạc quá đối không”. Bởi mỗi khẩu lệnh của dẫn đường, của Sở chỉ huy phát ra phải đúng ý đồ của người chỉ huy, phải chuyển tải được tình hình thực tế ở Sở chỉ huy lúc bấy giờ để phi công cảm nhận được. Tháng 12/1965, khi Trung đoàn được trang bị máy bay mới: MiG-21 - loại tiêm kích đánh chặn, đồng chí Trần Mạnh đã cùng các phi công dày dạn kinh nghiệm trong chiến trận như Trần Hanh, Phạm Ngọc Lan, Nguyễn Nhật Chiêu, Nguyễn Ngọc Độ, Trần Ngọc Síu, Đồng Văn Đe, ... chuyển loại thành công trên máy bay MiG-21. Ngày 04/3/1966, phi công Nguyễn Hồng Nhị sử dụng MiG-21 bắn rơi 01 máy bay không người lái của Mỹ ở độ cao 18.000m. Đây là trận đầu đánh thắng của MiG-21, có ý nghĩa quan trọng để phi công Việt Nam hoàn toàn tin tưởng vào loại vũ khí mới, tên lửa mới, khả năng làm chủ kỹ thuật, sẵn sàng bước vào những trận không chiến, chiến đấu với các loại máy bay hiện đại của Mỹ. 
Chân dung Phi công Trần Mạnh. Ảnh BT PK-KQ. Sau trận ngày 04/3 đến cuối năm 1966, MiG-21 cất cánh nhiều lần nhưng hiệu suất chiến đấu không cao. Lý do là các phi công MiG-21 chưa tìm ra được cách đánh phù hợp. Trong các Hội nghị “Quân sự dân chủ” để rút kinh nghiệm và đưa ra các phương án cho MiG-21, đã xuất hiện tư tưởng hoài nghi về hiệu suất chiến đấu của MiG-21. Trung đoàn trưởng Trần Mạnh đã nhiều đêm thức trắng, trăn trở trước sự khó khăn của MiG-21 và các phi công. Trong giai đoạn này, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Thượng tướng Văn Tiến Dũng nhiều lần xuống dự hội nghị “Quân sự dân chủ” của Trung đoàn. Đại tướng đưa ra chỉ đạo: Không chờ đợi, đã cất cánh là phải tiến công kiên quyết, đặc biệt là phải đánh vào đội hình cường kích, tiêu diệt chúng, bảo vệ mục tiêu. Phải lợi dụng yếu tố bí mật, bất ngờ. Không được mang tư tưởng nóng vội, đặc biệt là phải biết giữ gìn, bảo tồn và phát triển lực lượng của mình cho cuộc chiến đấu lâu dài. Tiếp thu ý kiến chỉ đạo của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, sau mỗi trận không chiến, đồng chí Trần Mạnh cùng các thành phần dẫn đường, quân báo và phi công đều trao đổi, rút kinh nghiệm một cách tỉ mỉ, từ công tác chỉ huy, dẫn dắt đến việc giữ đội hình, cách phát hiện mục tiêu, điểm ngắm, cự ly xạ kích, cách thoát lý,... Đồng chí chăm chú lắng nghe, đặc biệt là những trận không đánh thắng, rồi giao nhiệm vụ cho sĩ quan dẫn đường tính toán lại cách dẫn. Trên bàn làm việc của Trung đoàn trưởng Trần Mạnh, luôn chất đầy những tập tài liệu, sơ đồ, hình vẽ về các trận không chiến theo ý tưởng riêng được các sĩ quan dẫn đường và tiêu đồ phác họa lại. Sau nhiều đêm xem xét kỹ các sơ đồ, các số liệu đã tính toán, đồng chí đưa ra ý nghĩ: “Tại sao lại không dùng tốc độ lớn, đánh nhanh, thọc sâu, công kích nhanh, thoát ly nhanh?”. Ngay ngày hôm sau, trong hội nghị “Quân sự dân chủ”, đồng chí mạnh dạn báo cáo với Quân chủng cách đánh mới của MiG-21: “Máy bay MiG-21 là máy bay tiêm kích đánh chặn. Vì vậy, nó sẽ được dẫn dắt từ Sở chỉ huy, tạo góc có lợi so với mục tiêu để phi công chủ động tiếp cận, cơ động lao thẳng vào tốp đánh chính là tốp cường kích, dùng tốc độ lớn tạo đà, tạo thế, ngắm bắn bằng mắt, không sử dụng ra-đa trên máy bay, đến cự ly có hiệu quả thì phóng tên lửa rồi nhanh chóng thoát ly. Ngắn gọn là phương pháp đánh nhanh, thọc sâu, rút nhanh”. Với sự nghiên cứu tỉ mỉ, dựa trên cơ sở khoa học, sự tính toán của đội ngũ dẫn đường giàu kinh nghiệm, với bản lĩnh dày dạn trong trận mạc, ý chí và tinh thần dám làm, dám chịu, Trung đoàn trưởng Trần Mạnh quyết tâm hứa với Chỉ huy Quân chủng là sẽ đánh thắng. Sau khi được Quân chủng phê duyệt, từ tháng 12/1966, đồng chí tổ chức cho Trung đoàn huấn luyện, luyện tập theo cách đánh mới. Các phi công giỏi được huấn luyện, luyện tập theo cách đánh mới thật thuần thục và chuyển sang Trực ban chiến đấu, sẵn sàng cất cánh, lao vào cuộc chiến mới. Ngày 02/12/1966, Trung đoàn 923 sử dụng MiG-17 tác chiến dưới độ cao 2000m, phối hợp chặt chẽ với Trung đoàn 921 sử dụng MiG-21 tác chiến trên độ cao 2.000m trở lên. Biên đội trực ban chiến đấu gồm các phi công: Vũ Ngọc Đỉnh, Nghiêm Đình Hiếu, Lê Trọng Huyên, Trần Thiên Lương trên MiG-21 đã xuất kích từ sân bay Nội Bài. Khi phát hiện mục tiêu gồm các máy bay F-105 và F-4, biên đội nhanh chóng tăng tốc độ, cắt bán kính lao vào đội hình địch. Phi công Lê Trọng Huyên tiếp cận và hạ gục 1 chiếc F-105D. 
Đồng chí Trần Mạnh (ngoài cùng bên trái) cùng các đồng chí trong kíp trực Sở Chỉ huy Quân chủng Không quân bàn bạc về cách đánh cho MiG-21. Ảnh BTPKKQ. Trận mở đầu theo phương pháp đánh mới đã lập chiến công, tạo tinh thần phấn chấn cho toàn đội ngũ phi công và chỉ huy. Những ngày sau, MiG-21 liên tiếp lập công bắn rơi máy bay Mỹ. Chỉ tính riêng tháng 12/1966, MiG-21 và MiG-17 đã bắn rơi 11 máy bay Mỹ (trong đó có tới 10 chiếc F-105). Những thắng lợi của các trận đánh đã củng cố niềm tin cho cán bộ, chiến sĩ, phi công trong việc lựa chọn đúng cách đánh để phát huy được lợi thế của máy bay MiG-21. Đầu năm 1967, Mỹ tìm mọi cách chế ngự MiG-21. Sau khi có một số trận không quân ta bị tổn thất, phía ta tạm dừng bay và tiếp tục tìm ra cách đánh phù hợp cho MiG-21. Trung đoàn trưởng Trần Mạnh đưa ra phương án: Dẫn máy bay ta vòng ra xa, ra hẳn ngoài vùng hỏa lực phòng không, sau đó sẽ dẫn máy bay ta vòng lại, tiếp cận với tốc độ lớn, có độ cao ưu thế, có góc vào thích hợp để phi công có thể quan sát được đội hình địch, lựa chọn đánh tốp nào có lợi nhất rồi chọc thẳng vào đội hình cường kích khi chúng còn kềnh càng đầy bom đạn quanh thân máy bay, chưa kịp dàn trận; như vậy, vừa tạo được thế bất ngờ, vừa phát huy được tính năng của MiG-21. Cuối tháng 4/1967, phi công MiG-21 đã triển khai, áp dụng cách đánh mới. Ngày 30/4/1967, các biên đội của Nguyễn Ngọc Độ, Nguyễn Văn Cốc, Lê Trọng Huyên, Vũ Ngọc Đình bắn rơi 4 chiếc F-105. Trong tháng 5/1967, MiG-21 đánh 7 trận hạ 7 máy bay Mỹ. Những thắng lợi này đã khẳng định thêm một lối đánh của MiG-21, mở ra một giai đoạn mới trong hình thành chiến thuật của MiG-21 là yếu tố bí mật, bất ngờ tiếp cận từ xa, dùng tốc độ lớn để tiếp cận, tạo đà tạo thế công kích nhanh, thoát ly nhanh. Trận ngày 23/8/1967, Trung đoàn trưởng Trần Mạnh chỉ huy biên đội Nguyễn Nhật Chiêu, số 1 và Nguyễn Văn Cốc, số 2, xuất kích theo lối tấn công “Đồng thời công kích”. Trận đánh đạt hiệu suất chiến đấu cao, bắn rơi 3 máy bay địch. Đây được xem là mốc son đánh dấu sự hoàn chỉnh về cách đánh của MiG-21; là công lao của tập thể cán bộ, chỉ huy, cán bộ dẫn đường và phi công, mà người đóng góp trí tuệ lớn nhất là Trung đoàn trưởng Trần Mạnh. Nhờ có cách đánh sáng tạo này mà Không quân Việt Nam đã liên tiếp giành nhiều thắng lợi giòn giã. Trong gần 10 năm (từ 1965 đến 1975), với kinh nghiệm dày dạn, đồng chí Trần Mạnh đã chỉ huy gần 100 trận không chiến ở các sở chỉ huy từ cấp Trung đoàn đến Binh chủng và Quân chủng, cùng với các kíp trực tại sở chỉ huy, đồng chí đã chỉ huy phi công bắn rơi 60 máy bay Mỹ, trong đó có 2 pháo đài bay B-52, góp phần không nhỏ vào chiến thắng chung của Không quân nhân dân Việt Nam, gây nỗi khiếp đảm cho không quân Mỹ. Đồng chí Trần Mạnh, sinh ngày 01/5/1928, tại xã Vĩnh Lai, An Nhơn, Bình Định, nhập ngũ tháng 12/1946. Trong kháng chiến chống Pháp, đồng chí là Chính trị viên Tiểu đoàn 308 lừng danh, rồi trở thành Chính ủy Trung đoàn Bộ binh thuộc Sư đoàn 330. Năm 1954, đồng chí tập kết ra Bắc và được chọn đi học lái máy bay MiG-17 tại Trung Quốc. Khi Trung đoàn Không quân 921 được thành lập, đồng chí Trần Mạnh được bổ nhiệm là Trung đoàn phó. Tháng 6/1966, đồng chí được bổ nhiệm là Trung đoàn Trưởng thứ hai của Trung đoàn 921; năm 1974, là Tham mưu phó Quân chủng Phòng không - Không quân; năm 1976 là Phó Cục trưởng, Tổng cục Hàng không dân dụng, năm 1977, là Phó Tư lệnh Quân chủng Không quân. Năm 1980, Thiếu tướng Trần Mạnh được bổ nhiệm là Tổng cục trưởng Tổng cục Hàng không dân dụng Việt Nam. Thiếu tướng Trần Mạnh không chỉ là người sáng tạo ra cách đánh, thiết kế chiến thuật hoạt động cho MiG-21, đồng chí còn là người đã có nhiều đóng góp quan trọng trong đổi mới và phát triển ngành Hàng không dân dụng Việt Nam, là một trong những người đặt viên gạch đầu tiên hình thành Hãng Hàng không Quốc gia Việt Nam./.Đặng Thị Lan Hương (Bảo tàng Phòng không - Không quân)
Chân dung Phi công Trần Mạnh. Ảnh BT PK-KQ. Sau trận ngày 04/3 đến cuối năm 1966, MiG-21 cất cánh nhiều lần nhưng hiệu suất chiến đấu không cao. Lý do là các phi công MiG-21 chưa tìm ra được cách đánh phù hợp. Trong các Hội nghị “Quân sự dân chủ” để rút kinh nghiệm và đưa ra các phương án cho MiG-21, đã xuất hiện tư tưởng hoài nghi về hiệu suất chiến đấu của MiG-21. Trung đoàn trưởng Trần Mạnh đã nhiều đêm thức trắng, trăn trở trước sự khó khăn của MiG-21 và các phi công. Trong giai đoạn này, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Thượng tướng Văn Tiến Dũng nhiều lần xuống dự hội nghị “Quân sự dân chủ” của Trung đoàn. Đại tướng đưa ra chỉ đạo: Không chờ đợi, đã cất cánh là phải tiến công kiên quyết, đặc biệt là phải đánh vào đội hình cường kích, tiêu diệt chúng, bảo vệ mục tiêu. Phải lợi dụng yếu tố bí mật, bất ngờ. Không được mang tư tưởng nóng vội, đặc biệt là phải biết giữ gìn, bảo tồn và phát triển lực lượng của mình cho cuộc chiến đấu lâu dài. Tiếp thu ý kiến chỉ đạo của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, sau mỗi trận không chiến, đồng chí Trần Mạnh cùng các thành phần dẫn đường, quân báo và phi công đều trao đổi, rút kinh nghiệm một cách tỉ mỉ, từ công tác chỉ huy, dẫn dắt đến việc giữ đội hình, cách phát hiện mục tiêu, điểm ngắm, cự ly xạ kích, cách thoát lý,... Đồng chí chăm chú lắng nghe, đặc biệt là những trận không đánh thắng, rồi giao nhiệm vụ cho sĩ quan dẫn đường tính toán lại cách dẫn. Trên bàn làm việc của Trung đoàn trưởng Trần Mạnh, luôn chất đầy những tập tài liệu, sơ đồ, hình vẽ về các trận không chiến theo ý tưởng riêng được các sĩ quan dẫn đường và tiêu đồ phác họa lại. Sau nhiều đêm xem xét kỹ các sơ đồ, các số liệu đã tính toán, đồng chí đưa ra ý nghĩ: “Tại sao lại không dùng tốc độ lớn, đánh nhanh, thọc sâu, công kích nhanh, thoát ly nhanh?”. Ngay ngày hôm sau, trong hội nghị “Quân sự dân chủ”, đồng chí mạnh dạn báo cáo với Quân chủng cách đánh mới của MiG-21: “Máy bay MiG-21 là máy bay tiêm kích đánh chặn. Vì vậy, nó sẽ được dẫn dắt từ Sở chỉ huy, tạo góc có lợi so với mục tiêu để phi công chủ động tiếp cận, cơ động lao thẳng vào tốp đánh chính là tốp cường kích, dùng tốc độ lớn tạo đà, tạo thế, ngắm bắn bằng mắt, không sử dụng ra-đa trên máy bay, đến cự ly có hiệu quả thì phóng tên lửa rồi nhanh chóng thoát ly. Ngắn gọn là phương pháp đánh nhanh, thọc sâu, rút nhanh”. Với sự nghiên cứu tỉ mỉ, dựa trên cơ sở khoa học, sự tính toán của đội ngũ dẫn đường giàu kinh nghiệm, với bản lĩnh dày dạn trong trận mạc, ý chí và tinh thần dám làm, dám chịu, Trung đoàn trưởng Trần Mạnh quyết tâm hứa với Chỉ huy Quân chủng là sẽ đánh thắng. Sau khi được Quân chủng phê duyệt, từ tháng 12/1966, đồng chí tổ chức cho Trung đoàn huấn luyện, luyện tập theo cách đánh mới. Các phi công giỏi được huấn luyện, luyện tập theo cách đánh mới thật thuần thục và chuyển sang Trực ban chiến đấu, sẵn sàng cất cánh, lao vào cuộc chiến mới. Ngày 02/12/1966, Trung đoàn 923 sử dụng MiG-17 tác chiến dưới độ cao 2000m, phối hợp chặt chẽ với Trung đoàn 921 sử dụng MiG-21 tác chiến trên độ cao 2.000m trở lên. Biên đội trực ban chiến đấu gồm các phi công: Vũ Ngọc Đỉnh, Nghiêm Đình Hiếu, Lê Trọng Huyên, Trần Thiên Lương trên MiG-21 đã xuất kích từ sân bay Nội Bài. Khi phát hiện mục tiêu gồm các máy bay F-105 và F-4, biên đội nhanh chóng tăng tốc độ, cắt bán kính lao vào đội hình địch. Phi công Lê Trọng Huyên tiếp cận và hạ gục 1 chiếc F-105D. Đồng chí Trần Mạnh (ngoài cùng bên trái) cùng các đồng chí trong kíp trực Sở Chỉ huy Quân chủng Không quân bàn bạc về cách đánh cho MiG-21. Ảnh BTPKKQ. Trận mở đầu theo phương pháp đánh mới đã lập chiến công, tạo tinh thần phấn chấn cho toàn đội ngũ phi công và chỉ huy. Những ngày sau, MiG-21 liên tiếp lập công bắn rơi máy bay Mỹ. Chỉ tính riêng tháng 12/1966, MiG-21 và MiG-17 đã bắn rơi 11 máy bay Mỹ (trong đó có tới 10 chiếc F-105). Những thắng lợi của các trận đánh đã củng cố niềm tin cho cán bộ, chiến sĩ, phi công trong việc lựa chọn đúng cách đánh để phát huy được lợi thế của máy bay MiG-21. Đầu năm 1967, Mỹ tìm mọi cách chế ngự MiG-21. Sau khi có một số trận không quân ta bị tổn thất, phía ta tạm dừng bay và tiếp tục tìm ra cách đánh phù hợp cho MiG-21. Trung đoàn trưởng Trần Mạnh đưa ra phương án: Dẫn máy bay ta vòng ra xa, ra hẳn ngoài vùng hỏa lực phòng không, sau đó sẽ dẫn máy bay ta vòng lại, tiếp cận với tốc độ lớn, có độ cao ưu thế, có góc vào thích hợp để phi công có thể quan sát được đội hình địch, lựa chọn đánh tốp nào có lợi nhất rồi chọc thẳng vào đội hình cường kích khi chúng còn kềnh càng đầy bom đạn quanh thân máy bay, chưa kịp dàn trận; như vậy, vừa tạo được thế bất ngờ, vừa phát huy được tính năng của MiG-21. Cuối tháng 4/1967, phi công MiG-21 đã triển khai, áp dụng cách đánh mới. Ngày 30/4/1967, các biên đội của Nguyễn Ngọc Độ, Nguyễn Văn Cốc, Lê Trọng Huyên, Vũ Ngọc Đình bắn rơi 4 chiếc F-105. Trong tháng 5/1967, MiG-21 đánh 7 trận hạ 7 máy bay Mỹ. Những thắng lợi này đã khẳng định thêm một lối đánh của MiG-21, mở ra một giai đoạn mới trong hình thành chiến thuật của MiG-21 là yếu tố bí mật, bất ngờ tiếp cận từ xa, dùng tốc độ lớn để tiếp cận, tạo đà tạo thế công kích nhanh, thoát ly nhanh. Trận ngày 23/8/1967, Trung đoàn trưởng Trần Mạnh chỉ huy biên đội Nguyễn Nhật Chiêu, số 1 và Nguyễn Văn Cốc, số 2, xuất kích theo lối tấn công “Đồng thời công kích”. Trận đánh đạt hiệu suất chiến đấu cao, bắn rơi 3 máy bay địch. Đây được xem là mốc son đánh dấu sự hoàn chỉnh về cách đánh của MiG-21; là công lao của tập thể cán bộ, chỉ huy, cán bộ dẫn đường và phi công, mà người đóng góp trí tuệ lớn nhất là Trung đoàn trưởng Trần Mạnh. Nhờ có cách đánh sáng tạo này mà Không quân Việt Nam đã liên tiếp giành nhiều thắng lợi giòn giã. Trong gần 10 năm (từ 1965 đến 1975), với kinh nghiệm dày dạn, đồng chí Trần Mạnh đã chỉ huy gần 100 trận không chiến ở các sở chỉ huy từ cấp Trung đoàn đến Binh chủng và Quân chủng, cùng với các kíp trực tại sở chỉ huy, đồng chí đã chỉ huy phi công bắn rơi 60 máy bay Mỹ, trong đó có 2 pháo đài bay B-52, góp phần không nhỏ vào chiến thắng chung của Không quân nhân dân Việt Nam, gây nỗi khiếp đảm cho không quân Mỹ. Đồng chí Trần Mạnh, sinh ngày 01/5/1928, tại xã Vĩnh Lai, An Nhơn, Bình Định, nhập ngũ tháng 12/1946. Trong kháng chiến chống Pháp, đồng chí là Chính trị viên Tiểu đoàn 308 lừng danh, rồi trở thành Chính ủy Trung đoàn Bộ binh thuộc Sư đoàn 330. Năm 1954, đồng chí tập kết ra Bắc và được chọn đi học lái máy bay MiG-17 tại Trung Quốc. Khi Trung đoàn Không quân 921 được thành lập, đồng chí Trần Mạnh được bổ nhiệm là Trung đoàn phó. Tháng 6/1966, đồng chí được bổ nhiệm là Trung đoàn Trưởng thứ hai của Trung đoàn 921; năm 1974, là Tham mưu phó Quân chủng Phòng không - Không quân; năm 1976 là Phó Cục trưởng, Tổng cục Hàng không dân dụng, năm 1977, là Phó Tư lệnh Quân chủng Không quân. Năm 1980, Thiếu tướng Trần Mạnh được bổ nhiệm là Tổng cục trưởng Tổng cục Hàng không dân dụng Việt Nam. Thiếu tướng Trần Mạnh không chỉ là người sáng tạo ra cách đánh, thiết kế chiến thuật hoạt động cho MiG-21, đồng chí còn là người đã có nhiều đóng góp quan trọng trong đổi mới và phát triển ngành Hàng không dân dụng Việt Nam, là một trong những người đặt viên gạch đầu tiên hình thành Hãng Hàng không Quốc gia Việt Nam./.Đặng Thị Lan Hương (Bảo tàng Phòng không - Không quân)
