Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát - một trí thức tài năng, một người cộng sản kiên trung, một ngọn cờ tiêu biểu của khối đại đoàn kết dân tộc

sinh ra trong một gia đình địa chủ bị phá sản tại ấp Tân Hưng, xã Châu Hưng, huyện Bình Đại, tỉnh Bến Tre. Năm 1933, Huỳnh Tấn Phát thi đậu vào khoa Kiến trúc Khoá 8 Trường Cao đẳng Mỹ Thuật Đông Dương, với học bổng toàn phần. Ở đây, Huỳnh Tấn Phát tham gia hoạt động sôi nổi trong phong trào sinh viên và Hội Ái hữu sinh viên. Anh viết những bài báo ủng hộ phong trào đấu tranh yêu nước in trên các báo “Tranh đấu” ở Nam Kỳ và “Lao động” ở Bắc Kỳ; tham gia phong trào Đông Dương Đại hội; cùng với Đào Duy Kỳ tập hợp đoàn đấu tranh của học sinh, sinh viên gặp Godard (đại diện Chính phủ Bình dân Pháp sang Đông Dương) trình “tập thư thỉnh nguyện” theo chủ trương của Đảng Cộng sản Đông Dương…

Sau khi tốt nghiệp thủ khoa khoa kiến trúc Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, Huỳnh Tấn Phát trở về Sài Gòn và là kiến trúc sư Việt Nam đầu tiên mở văn phòng kiến trúc tư tại Sài Gòn. Năm 1941, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát đoạt giải nhất cuộc thi thiết kế khu trung tâm hội chợ triển lãm Đông Dương, dự kiến xây dựng ở vườn Ông Thượng (nay là công viên Tao Đàn) Sài Gòn, do Toàn quyền Pháp Decoux tổ chức. Có địa vị, tiền tài, danh tiếng, nhưng ở Huỳnh Tấn Phát vẫn luôn trăn trở, nung nấu về con đường cứu dân, cứu nước. Cuối năm 1940, cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ tuy thất bại, nhưng đã thổi bùng lên ngọn lửa đấu tranh của nhiều thanh niên trí thức, trong đó có Huỳnh Tấn Phát. Tháng 9/1941, anh đã dùng số tiền chắt góp được trong những năm tháng đầu làm nghề kiến trúc sư mua lại “manchette”, tờ báo công khai “Thanh niên” để ra báo hằng tuần, với tôn chỉ, mục đích tập hợp lực lượng thanh niên, khơi dậy lòng yêu nước ở họ.Sau khi tờ Thanh niên giải thể, Huỳnh Tấn Phát tích cực tham gia phong trào Truyền bá Quốc ngữ với tư cách là Trưởng ban cổ động và là một trong những diễn giả chính của phong trào. Giữa năm 1945, anh là một trong nòng cốt của Thanh niên Tiền Phong, tham gia phong trào Cứu đói miền Bắc.

Ngay từ thời kỳ đầu tham gia phong trào, Huỳnh Tấn Phát đã gắn bó và hoạt động tích cực trong phong trào vận động các tầng lớp nhân dân tham gia đấu tranh yêu nước. Những hoạt động sôi nổi của kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát đã gây được sự chú ý của Xứ ủy Nam Kỳ. Được sự giúp đỡ của Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ Trần Văn Giàu, Huỳnh Tấn Phát đã tích tham gia các cuộc đấu tranh dưới sự lãnh đạo của Đảng. Anh đã dùng văn phòng kiến trúc sư của mìnhnhà số 68, đường Mayer làm nơi tổ chức lớp huấn luyện bí mật đầu tiên về chủ nghĩa Mác-Lênin cho một số thanh niên trí thức Sài Gòn và tham gia lớp học đầu tiên ở đây. Từ lớp huấn luyện rất cơ bản này, Xứ ủy đã đào tạo kịp thời một đội ngũ cán bộ nòng cốt của phong trào, chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Sài Gòn.

Ngày 5/3/1945, Huỳnh Tấn Phát được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Xác định dứt khoát đi theo con đường của Đảng, đồng chí đã quyết định đóng cửa văn phòng kiến trúc sư để chuyên tâm vào hoạt động cách mạng. 

Sau khi vào Đảng, Huỳnh Tấn Phát được Xứ uỷ Nam Kỳ giao nhiệm vụ làm Bí thư Tân Dân chủ Đảng và là cốt cán trong công tác tuyên truyền, huấn luyện thanh niên trí thức, công nhân, học sinh. Trải qua các hoạt động vận động quần chúng thời kỳ này, đồng chí càng thấu hiểu sâu sắc hơn về sức mạnh của khối đoàn kết dân tộc, nhất khi đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng. Với tấm lòng yêu nước sâu sắc, khả năng diễn thuyết và hoạt động tích cực của mình, đồng chí trở thành nhà trí thức có uy tín lớn đối với đồng bào các giới ở Sài Gòn. Lực lượng “Thanh niên tiền phong” do đồng chí tham gia lãnh đạo đã đóng vai trò xung kích quan trọng trong khởi nghĩa giành chính quyền tại Sài Gòn và Nam Bộ, ngày 25/8/1945. 

Cách mạng Tháng Tám thành công, đồng chí phụ trách Phòng thông tin báo chí. Ngày 23/9/1945, khi quân đội Pháp trở lại xâm chiếm Sài Gòn, đồng chí bị bắt. Nhưng nhờ là một kiến trúc sư tên tuổi nên địch trả tự do cho Huỳnh Tấn Phát sau ba ngày giam cầm ở bót Catinat.

Để cổ vũ và động viên quần chúng nhân dân, Huỳnh Tấn Phát thành lập Ban Tuyên truyền xung phong, tổ chức in cờ đỏ sao vàng, truyền đơn đòi thi hành Hiệp định sơ bộ ngày 6/3/1946. Ban Tuyên truyền xung phong xuất bản tờ báo Độc Lập (sau đổi tên thành báo Tiến Lên), đòi tự do dân chủ, đòi thả tù chính trị, giác ngộ quần chúng nhân dân, trí thức ủng hộ cuộc đấu tranh của dân tộc. Có uy tín cao trong giới trí thức, kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát đã trực tiếp vận động nhiều trí thức rời cuộc sống thành phố vào vùng tự do trực tiếp tham gia kháng chiến: như bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng, Đô trưởng Sài Gòn Phan Văn Chương…