KIẾN TRÚC SƯ NGÔ HUY QUỲNH – NGƯỜI THIẾT KẾ LỄ ĐÀI ĐỘC LẬP NGÀY 2/9/194

Kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh sinh năm 1920 tại tỉnh Hưng Yên. Ông thuộc thế hệ trí thức đầu tiên của Việt Nam được đào tạo bài bản về kiến trúc tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ngôi trường danh giá đã đào tạo nhiều họa sĩ, kiến trúc sư và nhà điêu khắc nổi tiếng của đất nước.

Ngay từ khi còn là sinh viên, Ngô Huy Quỳnh đã bộc lộ tư duy sáng tạo và niềm đam mê tìm kiếm bản sắc riêng cho kiến trúc Việt Nam. Trong bối cảnh nhiều công trình đương thời chịu ảnh hưởng mạnh của kiến trúc phương Tây, ông luôn trăn trở với việc đưa những giá trị văn hóa truyền thống dân tộc vào các thiết kế hiện đại.

Năm 1942, sau khi bán được một số tác phẩm hội họa và có trong tay khoản tiền hơn 300 đồng – một số tiền đáng kể đối với sinh viên thời bấy giờ – ông quyết định thực hiện chuyến khảo sát xuyên Việt bằng xe đạp. Hành trình kéo dài qua nhiều vùng đất từ Hà Nội, Huế, Đà Lạt, Sài Gòn đến cả Lào và Campuchia. Trong suốt chuyến đi, ông dành thời gian nghiên cứu kiến trúc truyền thống, phong tục tập quán và đời sống của người dân bản địa. Những trải nghiệm ấy đã góp phần hình thành nên tư duy kiến trúc mang đậm bản sắc dân tộc, trở thành nền tảng cho sự nghiệp sáng tạo của ông sau này.

Sau thành công của Cách mạng Tháng Tám, chính quyền cách mạng đứng trước nhiệm vụ tổ chức lễ ra mắt quốc dân đồng bào. Trong hoàn cảnh thời gian vô cùng gấp rút, Ngô Huy Quỳnh được giao nhiệm vụ thiết kế và chỉ đạo thi công Lễ đài Độc lập tại Quảng trường Ba Đình.

Điều đặc biệt là toàn bộ công trình được hoàn thành chỉ trong vòng một ngày một đêm. Dù được xây dựng trong điều kiện vật chất còn rất thiếu thốn, lễ đài vẫn đáp ứng đầy đủ yêu cầu về công năng, mỹ thuật và ý nghĩa chính trị của một sự kiện trọng đại bậc nhất trong lịch sử dân tộc.

Sáng ngày 2 tháng 9 năm 1945, trên chính lễ đài ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn Độc lập trước hàng chục vạn đồng bào, tuyên bố với toàn thế giới về sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Nhiều nhà nghiên cứu sau này đánh giá đây là công trình kiến trúc đầu tiên mang dấu ấn của nền kiến trúc cách mạng Việt Nam.

Sau sự kiện lịch sử năm 1945, Ngô Huy Quỳnh tiếp tục cống hiến cho sự nghiệp kiến thiết đất nước. Ông là một trong những chuyên gia hàng đầu tham gia công tác quy hoạch đô thị tại Việt Nam trong giai đoạn đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc.

Ông tham gia quy hoạch Thủ đô Hà Nội, đồng thời là một trong những người góp phần xây dựng khu tập thể Kim Liên – mô hình khu dân cư kiểu mới đầu tiên của Hà Nội sau hòa bình lập lại. Ông cũng là một trong những chuyên gia sớm đề xuất việc bảo tồn các giá trị kiến trúc và văn hóa của khu phố cổ Hà Nội, khi khái niệm bảo tồn di sản đô thị còn chưa được quan tâm rộng rãi.

Không chỉ đóng góp trong nước, Ngô Huy Quỳnh còn tham gia hỗ trợ nước bạn Lào trong công tác quy hoạch đô thị, đặc biệt là quy hoạch thành phố Khang Khay. Những đóng góp của ông góp phần tăng cường tình hữu nghị và hợp tác giữa Việt Nam và Lào trong lĩnh vực xây dựng.

Song song với công tác thiết kế và quy hoạch, ông còn là nhà giáo, nhà nghiên cứu có uy tín. Trong nhiều năm giảng dạy và công tác chuyên môn, ông đã đào tạo nhiều thế hệ kiến trúc sư Việt Nam, góp phần đặt nền móng cho ngành kiến trúc và quy hoạch hiện đại của đất nước.

Ông cũng để lại nhiều công trình nghiên cứu có giá trị như Lịch sử kiến trúc Việt Nam, Thẩm mỹ học kiến trúc và Quy hoạch cải tạo xây dựng đô thị. Đây đều là những tài liệu có ảnh hưởng lớn đối với giới chuyên môn và công tác đào tạo kiến trúc ở Việt Nam.

Với những đóng góp to lớn cho nền kiến trúc nước nhà, năm 1984 ông được phong học hàm Giáo sư. Năm 2001, ông được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật vì những cống hiến xuất sắc trong lĩnh vực kiến trúc và nghiên cứu khoa học.

Để ghi nhận những đóng góp của ông, tên Ngô Huy Quỳnh đã được đặt cho một tuyến đường tại Hà Nội. Đây không chỉ là sự tri ân đối với một kiến trúc sư tài năng mà còn là sự ghi nhận đối với một trí thức đã dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp xây dựng đất nước.

Kiến trúc sư Ngô Huy Quỳnh không cầm súng nơi chiến trường, nhưng bằng trí tuệ, tài năng và lòng yêu nước, ông đã góp phần tạo dựng những dấu mốc quan trọng trong lịch sử dân tộc. Từ Lễ đài Độc lập ngày 2 tháng 9 năm 1945 đến những công trình quy hoạch đô thị và các công trình nghiên cứu khoa học, cuộc đời ông là minh chứng cho vai trò to lớn của đội ngũ trí thức trong công cuộc đấu tranh giành độc lập và xây dựng đất nước.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày bản Tuyên ngôn Độc lập vang lên tại Quảng trường Ba Đình, nhưng dấu ấn của người kiến trúc sư đã góp phần tạo nên không gian lịch sử ấy vẫn luôn được các thế hệ hôm nay trân trọng và ghi nhớ.

Tuấn Kiệt (tổng hợp)