Kiến trúc thành xoáy ốc Cổ Loa.

Lần đầu tiên tôi đứng trên mặt thành Cổ Loa vào một buổi sớm mùa thu, sương còn phủ mờ những ruộng lúa quanh làng. Từ trên cao nhìn xuống, các vòng thành uốn lượn nối tiếp nhau như những đường xoáy của vỏ ốc khổng lồ. Tôi chợt hiểu vì sao người xưa gọi nơi đây là Cổ Loa – “Loa” nghĩa là ốc, còn “Cổ Loa” là chiếc loa, chiếc ốc cổ.

Trong nhiều năm sưu tầm tư liệu và khảo sát thực địa, tôi nhận ra rằng kiến trúc của Cổ Loa là một trong những công trình quân sự độc đáo nhất của Việt Nam thời cổ đại. Không giống những thành vuông vức quen thuộc ở các thời kỳ sau, Cổ Loa được xây theo dạng nhiều vòng thành xoáy trôn ốc, ôm lấy nhau từ ngoài vào trong.

Theo kết quả khảo cổ và nghiên cứu hiện nay, thành có ba vòng chính: thành Ngoại, thành Trung và thành Nội. Mỗi vòng thành không khép kín thành hình tròn đều mà uốn lượn theo địa hình tự nhiên, tạo nên một cấu trúc vừa mềm mại vừa khó công phá.

4

Đi dọc thành Ngoại, tôi cảm nhận rõ quy mô đồ sộ của công trình. Có đoạn mặt thành rộng đủ cho nhiều người đi song song, chân thành thoải dài, bên ngoài là hào nước. Người dân địa phương kể rằng ngày xưa thuyền có thể đi lại trong hệ thống hào này, giúp vận chuyển lương thực và quân lính khi có chiến sự.

Điều làm tôi ấn tượng nhất là cách người xưa kết hợp thành đất với sông ngòi tự nhiên. Cổ Loa không chỉ có tường thành, mà còn có mạng lưới hào nước thông với các dòng sông xung quanh. Như vậy, kẻ địch muốn tiến vào phải vượt qua nhiều lớp cản trở: nước, hào, chân thành dốc và các vòng thành nối tiếp nhau.

Tại sao người Âu Lạc lại chọn kiểu kiến trúc xoáy ốc?

Các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều cách giải thích. Qua quá trình tìm hiểu, tôi thấy có ba ý nghĩa nổi bật.

Thứ nhất: thích nghi với địa hình

Vùng Cổ Loa có nhiều gò đất, đầm lầy và dòng chảy cổ của sông Hồng. Nếu xây thành vuông đều sẽ khó khăn và tốn sức hơn. Kiểu thành uốn lượn giúp tận dụng địa hình tự nhiên, giảm khối lượng đào đắp mà vẫn tạo được hệ thống phòng thủ hiệu quả.

Thứ hai: tăng khả năng phòng thủ

Khi nhìn trên bản đồ, các vòng thành như những lớp sóng cuộn vào nhau. Quân địch dù vượt qua được vòng ngoài vẫn phải tiếp tục tiến qua những đoạn quanh co, dễ bị đánh chặn từ nhiều hướng. Đây là tư duy quân sự rất tiến bộ đối với một nhà nước cách đây hơn hai nghìn năm.

Thứ ba: biểu tượng quyền lực trung tâm

Càng vào gần trung tâm, phạm vi càng thu hẹp. Thành Nội là nơi đặt cung điện và cơ quan quyền lực của nhà nước Âu Lạc. Cấu trúc ấy thể hiện quan niệm lấy trung tâm làm hạt nhân, các vòng bên ngoài bảo vệ cho trung tâm quyền lực.

Trong dân gian, người ta thường kể rằng thành xoáy ốc là do Rùa Vàng chỉ cho An Dương Vương cách xây. Là người sưu tầm lịch sử, tôi xem đây là cách nhân dân lý giải một công trình vượt quá sức tưởng tượng của họ. Thực tế, để tạo nên những vòng thành dài hàng cây số bằng đất nện, người Âu Lạc phải có kỹ thuật xây dựng, tổ chức lao động và khả năng huy động nhân lực rất cao.

Các cuộc khai quật còn cho thấy đất thành được đắp theo từng lớp, có nơi trộn lẫn nhiều loại đất khác nhau để tăng độ bền. Điều đó chứng tỏ người xưa không làm một cách ngẫu nhiên mà có kinh nghiệm kỹ thuật nhất định.

Đứng trên thành Trung vào buổi chiều, nhìn ánh nắng nghiêng xuống những đường cong của thành đất, tôi thường nghĩ rằng Cổ Loa không chỉ là một pháo đài. Nó là dấu mốc cho thấy người Việt cổ đã bước sang một trình độ tổ chức xã hội mới: biết quy hoạch kinh đô, xây dựng công trình quy mô lớn và đặt vấn đề phòng thủ quốc gia một cách có hệ thống.

Ngày nay, nhiều đoạn thành đã bị thời gian và cuộc sống hiện đại làm thay đổi, nhưng dáng xoáy ốc cơ bản vẫn còn hiện rõ. Mỗi vòng thành như một lớp ký ức của dân tộc, kể về thời kỳ An Dương Vương dựng nước Âu Lạc.

Và có lẽ, điều khiến tôi xúc động nhất sau mỗi lần khảo sát Cổ Loa là cảm giác rằng hơn hai nghìn năm trước, trên mảnh đất này, cha ông ta đã không chỉ nghĩ đến việc dựng một nơi ở cho nhà vua, mà đã nghĩ đến việc xây dựng một kinh đô đủ sức bảo vệ cả một quốc gia.

Kiến trúc thành xoáy ốc Cổ Loa vì thế không chỉ là một hình dạng đặc biệt, mà là sự kết hợp giữa trí tuệ, kinh nghiệm trị thủy, tư duy quân sự và khát vọng trường tồn của người Việt từ buổi đầu lịch sử.