KIM ĐỒNG – KHI TUỔI MƯỜI BỐN HÓA THÀNH NGỌN LỬA BẤT TỬ

LỜI NÓI ĐẦU

Có những con người đi qua một cuộc đời rất dài nhưng dấu chân dần mờ theo năm tháng. Cũng có những con người chỉ sống một quãng đời ngắn ngủi, vậy mà tên tuổi của họ vẫn ở lại trong ký ức của dân tộc. Anh hùng thiếu niên Kim Đồng – tên thật Nông Văn Dền – là một người như thế. Anh ra đi khi tuổi đời mới mười bốn, cái tuổi mà hôm nay chúng em vẫn đang được sống trong vòng tay gia đình, được đến trường và bình yên nuôi dưỡng những ước mơ của mình.

Là một người trẻ sinh ra khi tiếng súng chiến tranh đã lùi xa, em biết đến Kim Đồng trước hết qua những trang sách, lời kể của thầy cô và hình ảnh người thiếu niên liên lạc giữa núi rừng Cao Bằng. Nhưng càng tìm hiểu, em càng nhận ra phía sau cái tên quen thuộc ấy không chỉ là một bài học lịch sử. Đó là câu chuyện về một tuổi thơ sớm gắn với cách mạng, về trách nhiệm được đặt lên đôi vai của một thiếu niên và về lòng dũng cảm trong khoảnh khắc sự sống chỉ còn được tính bằng từng giây ngắn ngủi.

Kim Đồng tên thật là Nông Văn Dền, sinh năm 1929 tại làng Nà Mạ, xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng. Anh là một trong năm đội viên đầu tiên của Đội Nhi đồng Cứu quốc được thành lập ngày 15 tháng 5 năm 1941 và được bầu làm đội trưởng. Càng đọc về anh, trong em càng hiện lên một câu hỏi: điều gì đã khiến một thiếu niên còn rất trẻ có thể sống can đảm và trách nhiệm đến như vậy?

Viết về Kim Đồng, em không muốn chỉ kể lại một câu chuyện đã thuộc về quá khứ. Em muốn bước chậm lại giữa dòng chảy của lịch sử, nhìn vào tuổi mười bốn của anh để tự soi lại tuổi trẻ của mình. Bởi hòa bình hôm nay không phải điều hiển nhiên. Phía sau những ngày tháng bình yên là tuổi xuân, ước mơ và cả sự sống mà biết bao người đi trước đã gửi lại cho Tổ quốc.

I. Từ bản Nà Mạ đến một tuổi thơ sớm nghe tiếng gọi non sông

Giữa núi rừng Cao Bằng, nơi những triền núi nối tiếp nhau và những con suối len mình qua bản làng, có một miền đất mang tên Nà Mạ. Chính nơi ấy, năm 1929, cậu bé Nông Văn Dền cất tiếng khóc chào đời. Có lẽ khi ấy, chẳng ai có thể hình dung rằng cậu bé của núi rừng năm nào sau này sẽ trở thành một cái tên được nhiều thế hệ thiếu nhi Việt Nam nhắc đến với niềm kính trọng.

Tuổi thơ của Dền không có sự bình yên như tuổi thơ của chúng em hôm nay. Đất nước còn trong cảnh mất độc lập, cuộc sống của người dân vùng biên cương đầy khó khăn. Trong hoàn cảnh ấy, những câu chuyện về cách mạng, về khát vọng giành lại tự do cho dân tộc đã đến gần với cuộc sống của người dân bản làng.

Em vẫn thường nghĩ rằng tuổi thơ nên có tiếng cười, những trò chơi và những giấc mơ hồn nhiên. Nhưng lịch sử đã đặt những đứa trẻ của thời chiến trước một hoàn cảnh khác. Có những người chưa kịp trưởng thành đã sớm hiểu thế nào là trách nhiệm với quê hương.

Nông Văn Dền là một trong những thiếu niên như thế.

Núi rừng Nà Mạ đã chứng kiến cậu bé ấy lớn lên. Sau này, cũng chính những con đường núi, những lối mòn giữa rừng trở thành nơi bước chân người liên lạc nhỏ tuổi âm thầm đi qua. Tuổi thơ của anh từ lúc nào đã gắn với những nhiệm vụ cần sự bí mật, nhanh trí và lòng can đảm.

Một tuổi thơ đã bước vào lịch sử từ những điều âm thầm như thế.

II. Khi tuổi thơ khoác lên mình một bí danh: Kim Đồng

Ngày 15 tháng 5 năm 1941, tại thôn Nà Mạ, Đội Nhi đồng Cứu quốc được thành lập. Năm đội viên đầu tiên là Nông Văn Dền – bí danh Kim Đồng; Nông Văn Thàn – Cao Sơn; Lý Văn Tịnh – Thanh Minh; Lý Thị Nì – Thủy Tiên và Lý Thị Xậu – Thanh Thủy. Kim Đồng được bầu làm đội trưởng. 

Từ đó, cái tên Kim Đồng gắn với Nông Văn Dền.

Một cái tên ngắn gọn, nhưng phía sau là trách nhiệm của người đội trưởng thiếu niên.

Các đội viên thực hiện nhiệm vụ giao thông, liên lạc, góp phần bảo vệ cán bộ và các cơ sở cách mạng. Những con đường quanh bản làng từ đây không còn chỉ là nơi Kim Đồng từng đi qua trong những ngày thơ bé. Mỗi lối mòn có thể trở thành một tuyến liên lạc. Mỗi chuyến đi đều cần sự cẩn trọng.

Em thử hình dung một thiếu niên phải ghi nhớ những điều cần giữ bí mật, quan sát từng dấu hiệu bất thường và hiểu rằng chỉ một phút sơ suất cũng có thể khiến những người khác gặp nguy hiểm.

Vậy mà Kim Đồng vẫn nhận nhiệm vụ.

Có lẽ lòng dũng cảm của anh không bỗng nhiên xuất hiện trong một ngày. Nó được vun đắp từ tình yêu quê hương, từ những điều anh chứng kiến và từ niềm tin vào con đường mà những người cách mạng đang lựa chọn.

III. Những bước chân nhỏ trên con đường lớn của cách mạng

Người làm liên lạc không phải lúc nào cũng đứng giữa tiếng súng. Công việc của họ phần nhiều diễn ra trong im lặng. Một con đường phải chọn, một dấu hiệu bất thường cần nhận ra, một tin tức phải được chuyển đến đúng nơi – đôi khi chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả lớn.

Kim Đồng cùng các đội viên làm công tác giao thông liên lạc cho cách mạng. Trong thời gian Bác Hồ hoạt động tại Pác Bó, Kim Đồng còn được giao làm nhiệm vụ liên lạc cho Bác. Tư liệu của Trung ương Đoàn ghi lại rằng tháng 8 năm 1942, anh được gặp Bác tại hang Nộc Én và trực tiếp nhận nhiệm vụ. 

Em đặc biệt xúc động khi đọc đến chi tiết ấy.

Em hình dung Kim Đồng khi đó vẫn chỉ là một thiếu niên của bản Nà Mạ. Trước anh là Bác Hồ – người đang cùng cách mạng tìm con đường giải phóng dân tộc. Và giữa hoàn cảnh hoạt động đầy hiểm nguy, người thiếu niên ấy được tin tưởng giao nhiệm vụ.

Sự tin tưởng ấy chắc hẳn không đến từ những lời nói lớn lao.

Nó đến từ sự nhanh nhẹn.

Từ tinh thần trách nhiệm.

Từ việc biết giữ bí mật và hoàn thành công việc được giao.

Những bước chân của Kim Đồng rất nhỏ giữa núi rừng Cao Bằng. Nhưng mỗi chuyến liên lạc anh hoàn thành đều góp một phần vào công việc chung của cách mạng.

Lịch sử đôi khi không được làm nên chỉ bởi những điều vang dội.

Có những người góp phần vào lịch sử bằng những bước chân âm thầm.

Kim Đồng là một người như thế.

IV. Rạng sáng định mệnh: Khi tiếng súng trở thành lời báo động

Rạng sáng ngày 15 tháng 2 năm 1943, núi rừng Nà Mạ vẫn chìm trong màn sương lạnh.

Kim Đồng đang thực hiện nhiệm vụ khi phát hiện lực lượng địch lùng sục, đe dọa sự an toàn của các cán bộ cách mạng. Trước tình thế nguy hiểm, anh nhanh trí tìm cách báo động, đồng thời đánh lạc hướng để sự chú ý của kẻ địch tập trung về phía mình. Các tư liệu chính thống đều ghi nhận rằng hành động của Kim Đồng đã góp phần giúp cán bộ rút lui an toàn. 

Mỗi lần đọc đến đây, em lại tự hỏi: trong giây phút nhận ra nguy hiểm đang đến gần, Kim Đồng đã nghĩ gì?

Anh có sợ không?

Có lẽ là có. Bởi anh cũng là một con người và khi ấy mới vừa tròn mười bốn tuổi.

Nhưng lòng dũng cảm không có nghĩa là con người hoàn toàn không biết sợ. Có lẽ, dũng cảm chính là khi giữa nỗi sợ, người ta vẫn hiểu điều mình cần phải làm và không quay lưng với trách nhiệm.

Thời gian để Kim Đồng lựa chọn có lẽ rất ngắn.

Phía sau anh là sự an toàn của những cán bộ cách mạng.

Phía trước là kẻ địch.

Anh đã chọn kéo sự truy đuổi về phía mình.

Tiếng súng vang lên giữa buổi sớm.

Và cũng chính tiếng súng ấy trở thành lời báo động để những người cán bộ kịp thời rút lui.

Kim Đồng ngã xuống tại khu vực đầu Phai Mục vào khoảng 5 giờ sáng ngày 15 tháng 2 năm 1943. Anh vừa tròn mười bốn tuổi. 

Mười bốn tuổi.

Đó là cái tuổi mà nhiều người trong chúng em hôm nay vẫn đang đến trường, vẫn được cha mẹ chở che và có cả một chặng đường dài phía trước.

Còn tuổi mười bốn của Kim Đồng dừng lại trong buổi rạng sáng ấy.

Anh không trực tiếp cầm súng làm nên một trận đánh lớn. Anh chỉ làm công việc của một người liên lạc và người cảnh giới.

Nhưng trong thời khắc nguy hiểm nhất, anh đã làm trọn nhiệm vụ của mình.

Một thiếu niên ngã xuống.

Những người phía sau được bảo vệ.

Và cái tên Kim Đồng từ đó ở lại với lịch sử.

V. Sau tiếng súng, núi rừng còn nhớ tên anh

Kim Đồng không còn trở về với những người đồng đội nhỏ tuổi.

Người đội trưởng đầu tiên đã vắng mặt.

Những bước chân liên lạc quen thuộc dừng lại khi tuổi đời còn quá trẻ.

Em thường nghĩ về những điều Kim Đồng chưa kịp trải qua. Anh chưa kịp nhìn thấy ngày đất nước giành được độc lập. Chưa được sống giữa nền hòa bình mà cách mạng khi ấy đang hướng tới. Chưa được bước tiếp qua tuổi mười bốn để trở thành một người trưởng thành.

Tuổi trẻ của anh dừng lại.

Nhưng chính sự hi sinh của những con người như Kim Đồng đã góp phần mở ra một cuộc đời khác cho những thế hệ sau.

Tuổi mười bốn của chúng em hôm nay có tiếng trống trường thay cho tiếng súng.

Có sách vở.

Có những con đường bình yên.

Có quyền ước mơ về một tương lai của riêng mình.

Có lẽ, chỉ khi đặt hai tuổi mười bốn cạnh nhau, em mới cảm nhận rõ hơn giá trị của hai chữ hòa bình.

VI. Từ người đội trưởng nhỏ tuổi đến biểu tượng của lòng dũng cảm

Lịch sử Việt Nam có biết bao người anh hùng. Có những vị tướng chỉ huy những trận đánh lớn. Có những người lính chiến đấu giữa chiến trường. Có những người mẹ âm thầm nuôi giấu cán bộ.

Và có một người đội trưởng thiếu niên mang tên Kim Đồng.

Anh không có một cuộc đời dài. Nhưng cuộc đời ngắn ngủi ấy cho thấy lòng yêu nước và tinh thần trách nhiệm không được đo bằng tuổi tác.

Năm 1997, Kim Đồng được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Trước đó, ngày 2 tháng 9 năm 1944, Tổng bộ Việt Minh đã truy tặng liệt sĩ Nông Văn Dền bằng “Có công với nước”. 

Nhưng điều khiến em nhớ nhất về Kim Đồng không chỉ là những danh hiệu.

Đó là lựa chọn của anh trong buổi rạng sáng năm 1943.

Giữa sự an toàn của bản thân và trách nhiệm bảo vệ cán bộ cách mạng, anh đã làm trọn nhiệm vụ.

Một người thiếu niên rất trẻ đã để lại một câu hỏi cho những người trẻ của hôm nay:

Khi gia đình, cộng đồng và đất nước cần đến trách nhiệm của mình, chúng ta sẽ lựa chọn sống như thế nào?

VII. Từ tuổi mười bốn của anh nhìn lại tuổi trẻ hôm nay

Em sinh ra trong hòa bình.

Buổi sáng của em bắt đầu bằng tiếng chuông báo thức. Em bước ra khỏi nhà với sách vở và những dự định cho một ngày mới.

Còn buổi sáng cuối cùng của Kim Đồng bắt đầu giữa một hoàn cảnh hoàn toàn khác.

Đặt hai tuổi trẻ cạnh nhau, em không muốn biến sự so sánh ấy thành một lời trách móc đối với thế hệ hôm nay. Bởi một cuộc sống không còn bom đạn chính là điều những người đi trước đã hi sinh để hướng tới.

Có lẽ, Kim Đồng cũng từng mong những đứa trẻ sau mình được đến trường.

Được vui chơi.

Được lớn lên.

Và được sống trọn vẹn tuổi trẻ mà anh chưa kịp có.

Nhưng được sống trong hòa bình không có nghĩa là chúng ta được phép sống thờ ơ.

Ngày hôm nay, lòng yêu nước của người trẻ có thể bắt đầu từ những điều bình dị. Đó là thái độ nghiêm túc trong học tập; là biết tôn trọng lịch sử; là sống có trách nhiệm với gia đình và cộng đồng; là dám nhận lỗi khi sai, biết bảo vệ điều đúng và không quay lưng trước khó khăn của người khác.

Chúng em không phải trở thành một Kim Đồng thứ hai.

Lịch sử cũng không yêu cầu chúng em phải đứng trước những họng súng như anh từng đối mặt.

Nhưng câu chuyện của Kim Đồng nhắc em rằng tuổi trẻ không đồng nghĩa với nhỏ bé.

Một người trẻ vẫn có thể sống có lý tưởng.

Một việc làm âm thầm vẫn có thể mang giá trị.

Và trách nhiệm luôn bắt đầu từ việc mỗi người làm tốt phần việc của mình.

VIII. Tuổi mười bốn dừng lại, tên anh còn đi cùng năm tháng

Hơn tám mươi năm đã trôi qua kể từ ngày Kim Đồng hy sinh. Câu chuyện về người đội trưởng thiếu niên vẫn được nhắc lại trong lịch sử của tổ chức Đội và trong các hoạt động tưởng niệm, giáo dục truyền thống dành cho thế hệ trẻ. 

Thời gian đã đi qua Nà Mạ.

Những thế hệ thiếu nhi mới tiếp tục lớn lên.

Nhưng có những cái tên khi nhắc đến vẫn khiến lòng người chậm lại.

Kim Đồng.

Nông Văn Dền.

Một người con của Nà Mạ.

Một người đội trưởng thiếu niên.

Một người liên lạc của cách mạng.

Một người đã dừng lại mãi mãi ở tuổi mười bốn.

Khi bắt đầu viết bài này, em biết Kim Đồng là một anh hùng. Nhưng khi khép lại câu chuyện, em nhận ra phía sau hai chữ “anh hùng” là một con người rất trẻ đã biết sống có trách nhiệm với nhiệm vụ của mình.

Nếu có thể đứng trước tượng đài của anh, có lẽ em sẽ không nói những lời quá lớn lao.

Em chỉ muốn thầm nói:

“Anh Kim Đồng, tuổi mười bốn của anh đã dừng lại để biết bao tuổi mười bốn sau anh được bình yên lớn lên.”

Chúng em hôm nay không còn nghe tiếng súng của buổi rạng sáng năm ấy.

Nhưng chúng em cần biết lắng nghe tiếng gọi của trách nhiệm.

Không phải ai cũng làm nên một việc được ghi vào sử sách. Nhưng mỗi người đều có thể lựa chọn sống tử tế hơn, nghiêm túc hơn và có trách nhiệm hơn với những gì mình đang có.

Kim Đồng đã ngã xuống.

Tuổi mười bốn của anh mãi mãi ở lại nơi núi rừng Cao Bằng.

Nhưng câu chuyện về người thiếu niên ấy vẫn được kể từ thế hệ này sang thế hệ khác – để nhắc chúng em biết trân trọng hòa bình, ghi nhớ lịch sử và tự hỏi mình phải sống như thế nào cho xứng đáng.

Tuổi mười bốn của anh đã dừng lại.

Nhưng tên Kim Đồng vẫn còn đi cùng năm tháng của tuổi trẻ Việt Nam.

Tượng đài anh hùng thiếu niên Kim Đồng ở Cao Bằng.

Khu di tích lịch sử Kim Đồng

*NGUỒN TÀI LIỆU SƯU TẦM:

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: Tư liệu về Anh hùng liệt sĩ Kim Đồng – Nông Văn Dền, người đội trưởng đầu tiên của Đội Nhi đồng Cứu quốc; tư liệu về sự thành lập Đội ngày 15/5/1941. 

Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh: Tư liệu “Kim Đồng – Anh hùng Liệt sỹ tuổi thiếu niên của quê hương Cao Bằng” và các bài viết tưởng niệm Anh hùng liệt sĩ Kim Đồng. 

Tỉnh đoàn Cao Bằng: Tư liệu về cuộc đời, quá trình hoạt động cách mạng và sự hy sinh của Anh hùng liệt sĩ Kim Đồng. 

Báo Quân đội nhân dân: Tư liệu “Chuyện về Đội Nhi đồng Cứu quốc đầu tiên”, ghi lại những câu chuyện về Kim Đồng và các đội viên thiếu niên tại Nà Mạ. 

Hình ảnh Anh hùng liệt sĩ Kim Đồng và Khu di tích lịch sử Kim Đồng: Sưu tầm từ Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và báo Cao Bằng.