KIM ĐỒNG (NÔNG VĂN DỀN) – NGƯỜI ĐỘI TRƯỞNG TUỔI 14 VÀ TIẾNG SÚNG BÁO ĐỘNG GIỮA PÁC BÓ

Thời kỳ lịch sử

1. Nà Mạ – nơi một cậu bé lớn lên giữa phong trào cách mạng

Nà Mạ là một bản nhỏ thuộc vùng Pác Bó, Cao Bằng.

Đó là vùng núi hiểm trở, nằm gần biên giới Việt – Trung.

Những năm đầu thập niên 1940, nơi đây trở thành một địa bàn quan trọng của phong trào cách mạng.

Ngày 28/1/1941, Nguyễn Ái Quốc trở về nước sau 30 năm hoạt động ở nước ngoài và chọn Pác Bó làm nơi ở, làm việc và trực tiếp lãnh đạo cách mạng.

Trong không khí ấy, những thiếu niên người Nùng ở Nà Mạ cũng dần được giác ngộ.

Một trong số đó là:

Nông Văn Dền.

Sau này, mọi người biết đến em bằng cái tên:

Kim Đồng.

Chú thích: Thôn Nà Mạ, xã Trường Hà, Cao Bằng – quê hương của Kim Đồng và nơi Đội Nhi đồng Cứu quốc đầu tiên được thành lập.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Báo Quân đội nhân dân.

2. Đội Nhi đồng Cứu quốc ra đời

Ngày 15/5/1941, tại Nà Mạ, một tổ chức đặc biệt được thành lập:

Đội Nhi đồng Cứu quốc.

Năm đội viên đầu tiên gồm:

• Nông Văn Dền – Kim Đồng

Kim Đồng được bầu làm đội trưởng.

Đây không phải một tổ chức thiếu nhi theo nghĩa thông thường.

Các em được giao những nhiệm vụ phù hợp với hoàn cảnh chiến đấu:

liên lạc.

chuyển công văn, tài liệu.

đưa đón cán bộ.

trinh sát.

canh gác.

báo tin khi địch xuất hiện.

Các em có một lợi thế mà người lớn không có:

địch thường ít đề phòng trẻ em.

Và chính điều đó khiến những thiếu niên như Kim Đồng trở thành những người liên lạc đặc biệt quan trọng.

Chú thích: Tượng Kim Đồng tại Khu di tích lịch sử Kim Đồng, Nà Mạ, Cao Bằng.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

3. Đội trưởng tuổi nhỏ

Kim Đồng không chỉ là một đội viên.

Em được bầu làm đội trưởng.

Điều đó có nghĩa là những công việc được giao không chỉ dành cho riêng mình.

Kim Đồng phải:

trao đổi với các đội viên.

phân công nhiệm vụ.

tính toán đường đi.

đánh giá tình hình.

Và đặc biệt:

luôn suy nghĩ trước khi hành động.

Người bạn cùng đội là Lý Văn Tinh, bí danh Thanh Minh, sau này kể rằng Kim Đồng thường chủ động bàn bạc với các đội viên trước mỗi nhiệm vụ và thường giành về mình những phần việc khó.

Đó là một chi tiết rất đáng chú ý.

Bởi Kim Đồng khi ấy mới chỉ là một thiếu niên.

Nhưng em đã hiểu một điều mà chiến tranh buộc người ta phải hiểu rất sớm:

một sai lầm của người đưa tin có thể làm cả một mạng lưới bị lộ.

4. Kim Đồng – người dẫn đường trong rừng Pác Bó

Khoảng giữa năm 1942, một nhiệm vụ đặc biệt được giao cho Kim Đồng.

Một cán bộ cách mạng cần được đưa về Pác Bó an toàn.

Người cán bộ ấy chính là Vũ Anh, bí danh Trịnh Đông Hải, Ủy viên Trung ương Đảng.

Nhưng đường đi không an toàn.

Các trạm lính được bố trí.

Đường làng có thể bị kiểm soát.

Các đội viên phải lựa chọn những lối đi kín đáo.

Kim Đồng đã đưa cán bộ vượt qua những đoạn rừng, những con đường gần suối và các khu vực có nguy cơ bị phát hiện để về Pác Bó an toàn.

Đối với một người trưởng thành, đó đã là nhiệm vụ nguy hiểm.

Đối với một thiếu niên:

càng nguy hiểm hơn.

Nhưng chính sự nhanh nhẹn và vẻ ngoài của một đứa trẻ lại giúp Kim Đồng có thể di chuyển giữa những khu vực mà người lớn dễ bị chú ý.

Chú thích: Không gian núi rừng Pác Bó – nơi Kim Đồng và các đội viên làm nhiệm vụ liên lạc, dẫn đường, bảo vệ cán bộ cách mạng.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Báo Quân đội nhân dân.

5. Một chiếc cần câu và hai mẩu tài liệu mật

Một trong những câu chuyện thể hiện rõ nhất sự thông minh của Kim Đồng xảy ra khi em được giao chuyển tài liệu từ Nà Mạ tới Đào Ngạn.

Tài liệu chỉ là:

hai mẩu giấy nhỏ viết bằng ký hiệu.

Nhưng vấn đề là:

giấu ở đâu?

Nếu để trong người, khi bị khám xét sẽ rất nguy hiểm.

Kim Đồng bàn bạc với các đội viên.

Có người nghĩ đến việc giấu trong miệng cá.

Nhưng cách đó có nguy cơ làm tài liệu bị nhòe.

Cuối cùng Kim Đồng nghĩ ra một cách:

đục rỗng đốt cuối của chiếc cần câu.

Tài liệu được đặt vào trong.

Sau đó, đốt cần được bịt lại bằng đất.

Đây là một chi tiết nhỏ.

Nhưng nó cho thấy cách hoạt động của những đội viên thiếu niên:

không chỉ dũng cảm mà còn phải cực kỳ sáng tạo.

6. Qua trạm lính bằng một “trò khóc”

Trên đường trở về, Kim Đồng gặp trạm lính.

Chúng kiểm tra đồ đạc.

Mũ nồi.

Giỏ cá.

Những thứ một đứa trẻ đi đường có thể mang theo.

Nhưng chúng không biết:

tài liệu nằm trong cần câu.

Kim Đồng cố tình đập cần câu xuống đất rồi khóc.

Một đứa trẻ khóc vì bị người lớn làm mất hoặc làm hỏng đồ chơi – một hình ảnh rất bình thường.

Những người lính kiểm tra qua loa.

Không phát hiện tài liệu.

Và Kim Đồng đi qua.

Đằng sau vẻ ngoài trẻ con ấy là một người liên lạc hiểu rất rõ:

địch đang nhìn mình như thế nào.

Và em đã tận dụng chính điều đó để hoàn thành nhiệm vụ.

5

Chú thích: Hình tượng Kim Đồng trong hoạt động liên lạc, chuyển tài liệu cho cán bộ cách mạng.
Nguồn: Tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Báo Quân đội nhân dân.

7. Không chỉ là người đưa thư

Nhìn lại những nhiệm vụ của Kim Đồng, có thể thấy em không đơn thuần là một người đưa thư.

Kim Đồng tham gia một mạng lưới hoạt động cách mạng có tổ chức.

Em phải:

nắm tình hình địch.

báo động.

dẫn đường.

chuyển tài liệu.

bảo vệ cán bộ.

canh gác các cuộc họp.

Và trong tất cả những công việc ấy, điều quan trọng nhất là:

bí mật.

Nếu bị bắt, một đứa trẻ có thể bị tra hỏi.

Nhưng nếu không giữ được bí mật, hậu quả có thể không chỉ thuộc về một mình em.

Nó có thể đe dọa:

cả mạng lưới cán bộ.

8. Cuộc gặp với “ông Ké”

Khoảng tháng 8/1942, Kim Đồng có một nhiệm vụ đặc biệt khác.

Một người đàn ông được gọi bằng cái tên:

“ông Ké”.

Đó chính là Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh.

Để tránh sự theo dõi của mật thám, Người khi ấy cải trang và di chuyển qua khu vực Kéo Già.

Do tình hình có nhiều lính canh, Người phải tạm trú tại hang Nộc Én.

Kim Đồng cùng một cán bộ tới gặp “ông Ké”.

Sau đó, Kim Đồng dẫn đường đưa Người về Pác Bó an toàn.

Đối với Kim Đồng, đó có lẽ là một nhiệm vụ đặc biệt.

Nhưng với lịch sử Việt Nam, hình ảnh ấy lại mang một ý nghĩa khác:

một thiếu niên vùng Pác Bó góp phần bảo vệ người lãnh đạo đang trực tiếp chuẩn bị cho một cuộc cách mạng lớn.

Chú thích: Khu vực Pác Bó và hang Nộc Én – nơi gắn với hoạt động của Nguyễn Ái Quốc và các đội viên thiếu niên cứu quốc.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

9. Đầu năm 1943 – vòng vây siết chặt

Bước sang năm 1943, tình hình tại Cao Bằng trở nên căng thẳng.

Địch tăng cường khủng bố.

Các cơ sở cách mạng phải hoạt động bí mật hơn.

Kim Đồng vẫn tiếp tục làm nhiệm vụ.

Nhưng một ngày đầu tháng 2/1943, nhiệm vụ được giao cho em sẽ là nhiệm vụ cuối cùng.

Đó là:

canh gác và bảo vệ một cuộc họp bí mật của cán bộ cách mạng.

Cuộc họp diễn ra tại nhà Lý Văn Kinh.

Có nhiều cán bộ chủ chốt của Châu ủy Hà Quảng tham dự.

Nếu bị phát hiện:

hậu quả sẽ rất nghiêm trọng.

Và rạng sáng 15/2/1943, điều mà những người canh gác lo sợ đã xảy ra.

Chú thích: Nà Mạ, Trường Hà, Cao Bằng – nơi diễn ra những hoạt động cách mạng gắn với những ngày cuối đời của Kim Đồng.
Nguồn: Báo Chính phủ; Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

10. Rạng sáng 15/2/1943

Gần sáng.

Kim Đồng phát hiện:

địch đang phục kích.

Cuộc họp có nguy cơ bị bao vây.

Nếu những người bên trong không được báo động kịp thời, họ có thể bị bắt.

Kim Đồng không chọn cách chạy về phía đồng đội.

Em chọn:

đánh lạc hướng địch.

Kim Đồng bảo Cao Sơn chạy về báo cho các cán bộ rút lên núi Tèo Lài.

Còn mình:

chạy theo hướng khác.

Đó là khoảnh khắc quyết định.

Một thiếu niên 14 tuổi tự mình kéo sự chú ý của lực lượng địch ra khỏi nơi đang có các cán bộ cách mạng.

Chú thích: Khu mộ và tượng Anh hùng liệt sĩ Kim Đồng tại Nà Mạ, Cao Bằng – nơi tưởng niệm người đội trưởng Đội Nhi đồng Cứu quốc.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

11. Tiếng súng báo động

Địch phát hiện Kim Đồng.

Chúng nổ súng.

Kim Đồng chạy.

Tiếng súng vang lên giữa lúc những cán bộ đang ở trong vòng nguy hiểm.

Nhưng tiếng súng ấy cũng chính là:

tín hiệu báo động.

Nhờ vậy, các cán bộ kịp thời rút khỏi nơi bị phục kích.

Kim Đồng đã hoàn thành nhiệm vụ cuối cùng của mình.

Nhưng em không còn cơ hội trở về.

Khoảng 5 giờ sáng ngày 15/2/1943, Kim Đồng trúng đạn và hy sinh.

Em mới:

14 tuổi.

Chú thích: Khu vực Pác Bó – Nà Mạ, nơi gắn với những giờ phút cuối đời của Kim Đồng ngày 15/2/1943.
Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; Báo Chính phủ.

12. Một thiếu niên đổi mạng sống lấy thời gian

Nếu nhìn vào sự việc một cách đơn giản, Kim Đồng chỉ là một cậu bé chạy trước quân địch và bị bắn.

Nhưng ý nghĩa của hành động ấy nằm ở điều khác:

em đã chủ động lựa chọn hướng nguy hiểm nhất để bảo vệ người khác.

Chỉ cần thêm một khoảng thời gian.

Chỉ cần một tiếng súng.

Chỉ cần những người trong cuộc họp có đủ vài phút để rút đi.

Đó là điều Kim Đồng đã tạo ra.

Trong chiến tranh, đôi khi:

vài phút có thể quyết định sự sống và cái chết.

Và Kim Đồng đã dùng chính mạng sống của mình để giành lấy những phút ấy cho đồng đội.

13. Người đội trưởng không trở về

Sau khi Kim Đồng hy sinh, các đội viên và đồng đội phải tiếp tục hoạt động.

Đội Nhi đồng Cứu quốc vẫn tiếp tục tồn tại và hoạt động đến năm 1944.

Nhưng người đội trưởng đầu tiên đã không còn.

Cậu bé từng:

đưa cán bộ qua rừng.

giấu tài liệu trong cần câu.

dẫn “ông Ké” về Pác Bó.

canh gác các cuộc họp.

giờ nằm lại ở quê nhà Nà Mạ.

Một cuộc đời chỉ kéo dài 14 năm.

Nhưng phần đời hoạt động cách mạng chỉ vài năm ấy đã trở thành một trong những câu chuyện biểu tượng của lịch sử thiếu niên Việt Nam.

14. “Có công với nước”

Ngày 2/9/1944, Tổng bộ Việt Minh truy tặng liệt sĩ Nông Văn Dền – Kim Đồng bằng “Có công với nước”. Hiện bằng truy tặng này được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ và giới thiệu.

Điều đó cho thấy ngay trong thời kỳ kháng chiến, sự hy sinh của Kim Đồng đã được ghi nhận.

Nhưng ký ức về ông không dừng ở một tấm bằng.

Nó được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Bởi Kim Đồng trở thành hình tượng tiêu biểu cho:

thiếu niên Việt Nam tham gia cách mạng.

15. Vì sao Kim Đồng trở thành biểu tượng?

Kim Đồng không phải người lập chiến công bằng một trận đánh lớn.

Không chỉ huy một tiểu đoàn.

Không sở hữu một khẩu súng nổi tiếng.

Không có một chiến dịch mang tên mình.

Nhưng câu chuyện của ông có một sức mạnh rất riêng.

Ông cho thấy:

tuổi nhỏ không đồng nghĩa với bất lực.

Một thiếu niên có thể:

quan sát.

suy nghĩ.

tổ chức.

giữ bí mật.

hoàn thành nhiệm vụ.

Và trong thời khắc quyết định:

dám hy sinh để bảo vệ người khác.

Đó là lý do hình ảnh Kim Đồng sống lâu trong ký ức nhiều thế hệ.

Chú thích: Tượng Anh hùng liệt sĩ Kim Đồng tại Khu di tích lịch sử Kim Đồng, Nà Mạ, Cao Bằng.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Báo Chính phủ.

16. Mãi mãi tuổi 14

Khu di tích Kim Đồng được xây dựng năm 1986, nhân dịp kỷ niệm 45 năm ngày thành lập Đội Thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh.

Một chi tiết đặc biệt được thiết kế tại khu di tích:

14 bậc đá.

14 trụ bê tông.

14 cây bạch đàn.

Con số ấy nhắc đến tuổi của Kim Đồng khi hy sinh.

14 tuổi.

Năm tháng trôi qua.

Những người từng biết Kim Đồng lần lượt già đi.

Những người chưa từng gặp ông vẫn đến Nà Mạ.

Những đứa trẻ hôm nay đứng trước tượng Kim Đồng có thể khó hình dung rằng người thiếu niên ấy từng phải sống giữa:

mật thám.

lính gác.

những cuộc phục kích.

những cuộc truy bắt.

Nhưng chính điều đó làm câu chuyện của ông trở nên đặc biệt.

17. Kim Đồng và những đứa trẻ làm cách mạng

Điều đáng nhớ nhất có lẽ không phải chỉ là cái chết của Kim Đồng.

Mà là hình ảnh những thiếu niên cùng thời đã tham gia vào cuộc đấu tranh giành độc lập.

Các em không đứng ngoài lịch sử.

Các em là một phần của lịch sử.

Đội Nhi đồng Cứu quốc được thành lập tại Nà Mạ năm 1941 rồi dần lan rộng ra nhiều địa phương.

Kim Đồng trở thành người đội trưởng đầu tiên.

Và sau khi ông hy sinh, câu chuyện ấy tiếp tục được kể lại như một lời nhắc:

độc lập của một dân tộc được tạo nên bởi sự tham gia của nhiều thế hệ.

18. Lời kết – Tiếng súng của cậu bé Nà Mạ

Rạng sáng 15/2/1943, giữa vùng núi Cao Bằng, một cậu bé 14 tuổi phát hiện quân địch đang tiến vào nơi có cuộc họp bí mật.

Kim Đồng có thể chạy về phía an toàn.

Nhưng em đã chọn hướng khác.

Em chạy:

về phía quân địch.

Để chúng đuổi theo mình.

Để đồng đội có thời gian rút.

Và rồi:

tiếng súng vang lên.

Kim Đồng ngã xuống.

Nhưng cuộc họp được bảo vệ.

Những cán bộ cách mạng thoát khỏi vòng vây.

Một thiếu niên đã hoàn thành nhiệm vụ cuối cùng của mình.

Chú thích: Khu mộ và tượng Anh hùng liệt sĩ Kim Đồng tại Nà Mạ, Trường Hà, Cao Bằng – nơi tưởng niệm người đội trưởng đầu tiên của Đội Nhi đồng Cứu quốc.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; Báo Chính phủ.

Kim Đồng không sống đủ lâu để nhìn thấy ngày Cách mạng Tháng Tám thành công.

Không sống đủ lâu để nhìn thấy đất nước độc lập.

Không sống đủ lâu để biết rằng cái tên Nông Văn Dền sẽ trở thành một phần ký ức không thể thiếu của tuổi thơ Việt Nam.

Nhưng điều ông làm vào buổi sáng tháng Hai năm 1943 đã nói thay cho tất cả.

Một người chỉ có 14 năm tuổi đời đã dùng những năm tháng ngắn ngủi ấy để:

đưa cán bộ qua vòng vây.

chuyển tài liệu.

bảo vệ bí mật.

dẫn đường.

và cuối cùng, lấy chính mình làm mục tiêu để đánh lạc hướng quân thù.

Đó không chỉ là câu chuyện về một thiếu niên dũng cảm.

Đó là câu chuyện về một thế hệ trẻ đã lớn lên cùng vận mệnh của đất nước.

Và ở Nà Mạ hôm nay, người ta vẫn có thể đứng trước tượng Kim Đồng và nhớ đến cậu bé dân tộc Nùng ấy – người đội trưởng tuổi 14 đã chạy về phía tiếng súng để những người khác được sống.

Kim Đồng – Nông Văn Dền. Một cái tên nhỏ giữa lịch sử lớn, nhưng một hành động đủ lớn để lịch sử không bao giờ quên.